memet émin doxtur
bezi qirindashlarning bashqilarni özi toghra dep bilgen yolgha bashlash yaki milletke paydiliq dep qarighan ishlarni qilishqa ündesh üchün, bashqilarning xataliqi yaki özi toghra bolmidi dep qarighan bezi söz herkiti we qilmishini tutiwilip, ulargha hujum qilghanliqini, ularning ghururini sunduridighan gep sözlerni qilghanliqini, hetta ularni inkar qilip, pütünley yoqqa chiqarmaqchi bolghanliqini da’im uchurtup turimiz. u qirindashlar köpünche ehwalda gerche milletning menpehetini chiqish qilghanliqini tekitlisimu, emma qollan’ghan usulning toghra bolmasliqi sewebidin bezi ekis tesir yartidighanliqini oylap yitelmise kérek.
undaqta bashqilarni haqaretlesh, ghururini sundurush yaki inkar qilish arqiliq ularni ijabiy jehettin özgertkili bolamdu?
eger biz bashqilarning azraq xataliqini tutiwilip, ularni özimiz toghra dep bilgen yolgha bashlash yaki ularni milletke paydiliq ishlarni qilishqa ündesh üchün, ulargha hujum qilsaq, ularni haqaretlisek, hetta ularni inkar qilip, yoqqa chiqarsaq, bezilerde belkim xijalet, qorqunch yaki mejburiyet tuyghusi yaritip, qisqa muddetlik bir «özgürüsh» peyda qilishimiz mumkin, emma u hergizmu heqiqiy özgirish emes.
bu xil usullarning kélip chiqidighan selbiy aqiwetliri töwendikidek bolidu:
1. pisxikiliq qarshiliq küchiyidu. adem heqaretlen’gende, ménge aptomatik halda «mudapi’e haliti»ge ötidu. biz éytqan eqilge muwapiq geplermu ularning quliqigha kirmeydu; chünki ular peqet özini qoghdash we sizge öchmenlik qilish bilen aware bolidu.
2. ghururning sunushi insanlarda ümidsizlik we chüshkünlik peyda qilidu. eger bir ademning ghururini we özige bolghan ishenchisini yoqatsa, u özini «yaxshilinishqa layiq emes» dep qarashqa bashlaydu. «men shundaq nachar adem ikenmen, özgirip néme qilattim?» deydighan pisxika shekillinip, ular téximu nacharliship kétishi mumkin.
3. munasiwetning weyran bolushini keltürüp chiqiridu. bundaq usullar otturidiki ishenchni pütünley yoqitidu. özgirish üchün aldi bilen «ishench» we «hörmet» lazim. kishi özini hörmetlimeydighan, kemsitidighan ademning sözini chin könglidin qobul qilmaydu.
4. yoshurun öchmenlik peyda bolidu. qorqutush yaki heqaret bilen özgertishke urun’ghan adem, sizning aldingizda özini tüzetkendek körsetsimu, arqingizda téximu éghir xataliqlarni ötküzüshi, hetta sizdin öch élish pilanini tüzüshi mumkin.
5. burun qilghan ishlirini tiximu yoshurun qilishini we jama’ettin yiraqlishishni keltürüp chiqiridu. bu insanlar arisidiki itipaqliq we birlikke tesir körsitidu.
heqiqiy özgirish qandaq kélidu?
bashqilarni özgertmekchi bolghanda, töwendiki üch nuqta eng ünümlük:
1. hörmet qilish: qarshi terepning shexsiyitige chiqilmay, peqet xata qilmishini körsitip bérish.
2. ilhamlandurush: ularning artuqchiliqini jezmleshtürüsh arqiliq, ularda «men téximu yaxshi bolalaymen» deydighan ishench turghuzush.
3. ülge bolush: söz bilenla emes, özingizning herikiti bilen toghra yolni körsitip bérish.
qisqisi, bashqilarni haqaretlesh, ghururini sundurush yaki inkar qilish arqiliq ularni ijabiy jehettin özgertkili bolmaydu. öchmenlik bilen yarilan’ghan qelb hergizmu güzellikke qarap tereqqiy qilmaydu. özgirish qorqunchidin emes, belki öz ara chüshinish, öz ara söygü we qedirlinishtin bashlinidu.
aptor tébbiy penler doktori memet émin kolumbiye uniwérsitéti tébbiy merkizide xizmet qilidu. u chet’ellerdiki uyghurlarning saghlamliq mesililirini tetqiq qilish bilen birge, «saghlam bolung» YouTube qanili arqiliq xelqqe saghlamliq bilimlirini yetküzüp kelmekte.
