dilnur emet

muherrirlik unwérsal bilim, yoqiri kespiy iqtidar, ötkür zéhin, japaliq emgek telep qilidighan nazuk xizmet.
muherrirlerning emgiki bilen yazghuchilarning emgikining ipadilini shekli oxshimaydu. yazghuchining emgek méwisi yazghuchi yazghan eser neshr qilip tarqitilip, oqurmenler bilen yü körüshüsh arqiliq ipadilinidu. emma, oqurmenler muherrirning emgikini asan perqlendürelmeydu, shundaqla muherrirlerning rolini hemishe toluq tonup yetmeydu. yeni, kitapqa mes’ol muherrirlerning ismi yézilghanliqi üchün shu eserning tehrirlik halqisidin ötkenlikini chüshensimu, emma muheririlerning shu kitabqa serp etken emgikining salmiqini mölcherliyelmeydu.
emeliyette tehririlik emgiki bilen eser yézish emgiki oxshashla qimmetlik. her qandaq eserni menggülük saqlap, kéyinki ewladlargha yetküzüsh muheririning japaliq emgikidin ayrilalmaydu. beziler «tehrir» dégen uqumni ikki xil chüshinidu. biri, bezi tehrirler aptor bolush süpiti bilen hem eser yazidu, hem tehrir bolush süpiti bilen tehrirleydu, bular yazghuchilargha tewe bolidu dep qaraydu; yene biri, kespiy tehrirni körsitidu, bular kitablarning pilan, layihelirini tüzeydu, tallaydu, perqlendüridu, ish qoshup mukemmelleshtüridu. bu xizmet tehrirlik emgikige tewe bolidu dep qaraydu.
bezi kishilerning yazghuchilar bilen muherirlerning xizmitige bolghan tonushi yéterlik bolmighachqa, hemishe muherirlerning méhnitini, sewiyesini yazghuchilarningkidin töwen mölcherleydu. bundaq qarash asasen toghra bolmighan qarashtur.
bir eserning mezmonidin shekligiche, yéziqidin pesh-chékitlirigiche chataq chiqmaydu dégili bolmaydu; mu’eyyen bir neshr buyumi üstide pilan tüzgende, téma tallap békitkende, arginalini tekshürüp oqughanda, yéziqqa ish qoshqanda, ölchemni birlikke keltürgende…muherrir köp ejir singdüridu. herqandaq katta esermu muherrirning qolidin chiqidu. muherrir perqlendürüsh, retlesh, ish qoshush qatarliq bir yürüsh xizmetlerni ishlesh arqiliq eserni mukemmeleshtüridu. tehrirlik xizmiti neshriyatchiliq ishlirida bashtin-axir halqiliq orunda turidu. tehrirlik emgiki yazghuchilarning emgikining dawami we rawaji bolidu, shunga buninggha hergiz sel qarashqa bolmaydu.
tehrirlik emgikining xaraktérini uni emgek obyékti, emgek shekli, emgek jeryani arqiliq tonushqa bolidu. muherir aptorning emgek méwisini özini emgek obyékti qilidu.
tehririlik emgiki pütkül neshriyatchiliq xizmitining jeryanigha singdürüwétilidu. shunga muherrir tehririlikning her bir halqisida zor zéhniy küch serp qilidu, japaliq emgek singdüridu. muherir téma tallashtin ilgiri oqurmenlerning körüsh qiziqishi bilen éhtiyajini igileydu, türlük yollar bilen uchur toplaydu. eserning idiyewi xahishi, ilmiyliki we bed’iylikige baha bérish jehette oxshashla tehrir ijadiy tepekkur qilishqa mohtaj bolidu. bundaq tehririlik emgiki ijadiyliqni téximu roshen namayan qilidu.
arginalni retlesh, ish qoshush basquchigha kirgende muherrir esliy arginalni tekshüridu, edebiy jehettin siliqlaydu, bu xil xizmetler tamamen biwaste ijad qilish xaraktérige ige bolidu. chünki arginalni retlesh, uninggha ish qoshushtiki meqset aptorni emgikini téximu mukemmelleshtürüp, neshr qilsh sewiyisige yetküzüsh, neshr qilish telipige uyghunlashturushtin ibaret. muherrir eserge ish qoshqanda bezide azraqla edebiy jehettin siliqlap qoysa bolidighan eserge düch kélidu. bezide qattiq tehrirlik küchi telep qilidighan eserlerge düch kélidu. bundaq eserlerni japaliq tehrirleshke, hetta bezi jaylarni ijadiy toluqlashqa toghra kélidu.
tehrirlik emgiki biwasite yaki wastilik halda meniwiy mehsulatning qimmitini ashuridu.
tehrirlik xizmiti pütkül neshriyat xizmitining merkiziy halqisi bolup, uning siyasiywiliqi, idiyewiliki, ilmiyliqi, kesipchanliqi intayin küchlük bolidu. shunga muherrirlerning töwendikidek roli bolidu.
birinchi, almashturush, aqartish, bilim toplash roli. muherrir ijtima’iy tereqqiyatqa egiship, yéngi idiye, yéngi nezeriyelerni yetküzüp, insanlarning bilim buliqini achidu, medeniyet bilimlirini almashturidu, idiye, medeniyet tereqqiyatini ilgiri süridu. türlük yéngi kitablarni neshrge uyushturidu, insanlarni bilim bayliqliri bilen teminleydu.
ikkinchi, ikki medeniylik qurulishini ilgiri sürüsh roli. jem’iyet we oqurmenlerning éhtiyajigha asasen eser uyushturush muherrirlerning tüp wezipisi. hemishe oqurmenlerning éhtiyajini estayidil tetqiq qilishqa toghra kélidu. chünki oqurmenlerning qorulmisi herxil bolidu, ularni medeniyet sewiyesi, turmush aditi, oqush qizghinliqi oxshimaydu. shunga muherrirde segek ménge, aldin körerlik ang, ilmiy we kespiy iqtidari bolushi kérek.
üchinchi, muherrirlerning köwrüklük roli. muherrir oqurmenlerning qiziqishi bilen éhtiyajigha asasen téma tallaydu. bu jehette muherrir oqurmen bilen yazghuchini baghlaydighan rishtige oxshaydu.
tötinchi, ötkelni igilesh roli. muherrir yazghuchini emgek méwisini xizmet obyékti qilidu, u hem kitab arginalining tünji oqurmini bolidu, shunga tallash, perqlendürüsh, ötkelni mehkem saqlash rolini oynaydu. neshriyatqa oqurmenlerge yükse derijide mes’ul bolidu. kitab arginalni til, logika, istilistika jehettin tekshürüpla qalmay yene mezmun jehettinmu tekshüridu.
beshinchi, kishilerni terbiyelesh roli. muherrir türküm-türküm aptorlarni terbiyeleydu. eser arqiliq oqurmenler arisida tesir peyda qilidu. pütün milletni toghra yétekleydu.
(aptor shinjang güzel-sen’et foto süret neshriyatida)
menbe: «tarim zhurnili» 2013-yilliq 8-san