дилнур әмәт

муһәррирлик унверсал билим, йоқири кәспий иқтидар, өткүр зеһин, җапалиқ әмгәк тәләп қилидиған назук хизмәт.
муһәррирләрниң әмгики билән йазғучиларниң әмгикиниң ипадилини шәкли охшимайду. йазғучиниң әмгәк мевиси йазғучи йазған әсәр нәшр қилип тарқитилип, оқурмәнләр билән йү көрүшүш арқилиқ ипадилиниду. әмма, оқурмәнләр муһәррирниң әмгикини асан пәрқләндүрәлмәйду, шундақла муһәррирләрниң ролини һәмишә толуқ тонуп йәтмәйду. йәни, китапқа мәсъол муһәррирләрниң исми йезилғанлиқи үчүн шу әсәрниң тәһрирлик һалқисидин өткәнликини чүшәнсиму, әмма муһәририләрниң шу китабқа сәрп әткән әмгикиниң салмиқини мөлчәрлийәлмәйду.
әмәлийәттә тәһририлик әмгики билән әсәр йезиш әмгики охшашла қиммәтлик. һәр қандақ әсәрни мәңгүлүк сақлап, кейинки әвладларға йәткүзүш муһәририниң җапалиқ әмгикидин айрилалмайду. бәзиләр «тәһрир» дегән уқумни икки хил чүшиниду. бири, бәзи тәһрирләр аптор болуш сүпити билән һәм әсәр йазиду, һәм тәһрир болуш сүпити билән тәһрирләйду, булар йазғучиларға тәвә болиду дәп қарайду; йәнә бири, кәспий тәһрирни көрситиду, булар китабларниң пилан, лайиһәлирини түзәйду, таллайду, пәрқләндүриду, иш қошуп мукәммәлләштүриду. бу хизмәт тәһрирлик әмгикигә тәвә болиду дәп қарайду.
бәзи кишиләрниң йазғучилар билән муһәрирләрниң хизмитигә болған тонуши йетәрлик болмиғачқа, һәмишә муһәрирләрниң меһнитини, сәвийәсини йазғучиларниңкидин төвән мөлчәрләйду. бундақ қараш асасән тоғра болмиған қараштур.
бир әсәрниң мәзмонидин шәклигичә, йезиқидин пәш-чекитлиригичә чатақ чиқмайду дегили болмайду; муъәййән бир нәшр буйуми үстидә пилан түзгәндә, тема таллап бекиткәндә, аргиналини тәкшүрүп оқуғанда, йезиққа иш қошқанда, өлчәмни бирликкә кәлтүргәндә…муһәррир көп әҗир сиңдүриду. һәрқандақ катта әсәрму муһәррирниң қолидин чиқиду. муһәррир пәрқләндүрүш, рәтләш, иш қошуш қатарлиқ бир йүрүш хизмәтләрни ишләш арқилиқ әсәрни мукәммәләштүриду. тәһрирлик хизмити нәшрийатчилиқ ишлирида баштин-ахир һалқилиқ орунда туриду. тәһрирлик әмгики йазғучиларниң әмгикиниң давами вә раваҗи болиду, шуңа буниңға һәргиз сәл қарашқа болмайду.
тәһрирлик әмгикиниң характерини уни әмгәк обйекти, әмгәк шәкли, әмгәк җәрйани арқилиқ тонушқа болиду. муһәрир апторниң әмгәк мевисини өзини әмгәк обйекти қилиду.
тәһририлик әмгики пүткүл нәшрийатчилиқ хизмитиниң җәрйаниға сиңдүрүветилиду. шуңа муһәррир тәһририликниң һәр бир һалқисида зор зеһний күч сәрп қилиду, җапалиқ әмгәк сиңдүриду. муһәрир тема таллаштин илгири оқурмәнләрниң көрүш қизиқиши билән еһтийаҗини игиләйду, түрлүк йоллар билән учур топлайду. әсәрниң идийәви хаһиши, илмийлики вә бәдъийликигә баһа бериш җәһәттә охшашла тәһрир иҗадий тәпәккур қилишқа моһтаҗ болиду. бундақ тәһририлик әмгики иҗадийлиқни техиму рошән намайан қилиду.
аргинални рәтләш, иш қошуш басқучиға киргәндә муһәррир әслий аргинални тәкшүриду, әдәбий җәһәттин силиқлайду, бу хил хизмәтләр тамамән бивастә иҗад қилиш характеригә игә болиду. чүнки аргинални рәтләш, униңға иш қошуштики мәқсәт апторни әмгикини техиму мукәммәлләштүрүп, нәшр қилш сәвийисигә йәткүзүш, нәшр қилиш тәлипигә уйғунлаштуруштин ибарәт. муһәррир әсәргә иш қошқанда бәзидә азрақла әдәбий җәһәттин силиқлап қойса болидиған әсәргә дүч келиду. бәзидә қаттиқ тәһрирлик күчи тәләп қилидиған әсәрләргә дүч келиду. бундақ әсәрләрни җапалиқ тәһрирләшкә, һәтта бәзи җайларни иҗадий толуқлашқа тоғра келиду.
тәһрирлик әмгики биваситә йаки вастилик һалда мәнивий мәһсулатниң қиммитини ашуриду.
тәһрирлик хизмити пүткүл нәшрийат хизмитиниң мәркизий һалқиси болуп, униң сийасийвилиқи, идийәвилики, илмийлиқи, кәсипчанлиқи интайин күчлүк болиду. шуңа муһәррирләрниң төвәндикидәк роли болиду.
биринчи, алмаштуруш, ақартиш, билим топлаш роли. муһәррир иҗтимаъий тәрәққийатқа әгишип, йеңи идийә, йеңи нәзәрийәләрни йәткүзүп, инсанларниң билим булиқини ачиду, мәдәнийәт билимлирини алмаштуриду, идийә, мәдәнийәт тәрәққийатини илгири сүриду. түрлүк йеңи китабларни нәшргә уйуштуриду, инсанларни билим байлиқлири билән тәминләйду.
иккинчи, икки мәдәнийлик қурулишини илгири сүрүш роли. җәмъийәт вә оқурмәнләрниң еһтийаҗиға асасән әсәр уйуштуруш муһәррирләрниң түп вәзиписи. һәмишә оқурмәнләрниң еһтийаҗини әстайидил тәтқиқ қилишқа тоғра келиду. чүнки оқурмәнләрниң қорулмиси һәрхил болиду, уларни мәдәнийәт сәвийәси, турмуш адити, оқуш қизғинлиқи охшимайду. шуңа муһәррирдә сәгәк меңә, алдин көрәрлик аң, илмий вә кәспий иқтидари болуши керәк.
үчинчи, муһәррирләрниң көврүклүк роли. муһәррир оқурмәнләрниң қизиқиши билән еһтийаҗиға асасән тема таллайду. бу җәһәттә муһәррир оқурмән билән йазғучини бағлайдиған риштигә охшайду.
төтинчи, өткәлни игиләш роли. муһәррир йазғучини әмгәк мевисини хизмәт обйекти қилиду, у һәм китаб аргиналиниң түнҗи оқурмини болиду, шуңа таллаш, пәрқләндүрүш, өткәлни мәһкәм сақлаш ролини ойнайду. нәшрийатқа оқурмәнләргә йүксә дәриҗидә мәсъул болиду. китаб аргинални тил, логика, истилистика җәһәттин тәкшүрүпла қалмай йәнә мәзмун җәһәттинму тәкшүриду.
бәшинчи, кишиләрни тәрбийәләш роли. муһәррир түркүм-түркүм апторларни тәрбийәләйду. әсәр арқилиқ оқурмәнләр арисида тәсир пәйда қилиду. пүтүн милләтни тоғра йетәкләйду.
(аптор шинҗаң гүзәл-сәнъәт фото сүрәт нәшрийатида)
мәнбә: «тарим журнили» 2013-йиллиқ 8-сан