hebibulla izchi
2025-yilliq bérlin erkinlik munbiride siyaset, soda, puqralar jem’iyiti, taratqu we medeniyet saheliridin kelgen 60 din artuq tesir küchke ige nutuq sözligüchi bir yerge jem bolghan bolup, dunyawi erkinlikning chékinishige egiship, bérlin yene bir qétim munazirining merkizi sehnisige aylan’ghan. bu munberge dunya uyghur qurultiyidin qurultayning ijra’iye komitéti re’isi rushen abbas, qurultay bérlin ishxanisining dériktori, qurultay fondining mudiri gheyur qurban we uyghur tetqiqat inistitutining dériktori abdulhekim idrislar qatnashqan.
mezkur yighinda orunlashturulghan mexsus söhbette söz qilghan röshen abbas sözide xitayning sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqi heqqide toxtulup munularni otturigha qoyghan: « néfit, tebi’iy gaz, paxta, poli krémniy, uran we az uchraydighan kan mehsulatlirigha bay uyghur wetini méning xelqimning izzet-hörmiti we barche insanlargha oxshash hör yashash pursitini élip kélishi kérek idi. eksiche, xitay ularni özining dunyagha xoja bolush ghayisi üchün bulang-talang qilip ishlitip, bizning xelqimizni qirghinchiliq, mejburiy emgek we nazaret nishanigha aylanduruwatidu, uyghur kimliki sistémiliq halda öchürüliwatidu. tilimiz cheklen’gen, étiqadimiz jinayet dep qariliwatidu, bayliqlirimiz bulang-talang qiliniwatidu; milyonlighan uyghur tutqun qilinip, jaza lagérlirida, türmilerde qiynalmaqta; a’ililer parchilanmaqta, bir milyondin jiq uyghur perzentliri xitay döliti teripidin asmilatsiyening qurbani bolup, yataqliq mekteplerge ewetildi.»
«uyghur ayallirining bedini bu qirghinchiliqning jeng meydanigha aylandurulup mejburiy tughmas qiliwétish, bala chüshürüsh we xitay erliri bilen toy qilishqa mejburlandi, bu seweptin bezi rayonlarda tughulush nisbiti nölge chüshüp qalghan. xitay kommunistik partiyisi méning xelqimni qul ishchi qilip dunyani buninggha shérik qiliwatqanda, uyghurlar dunyawi teminlesh zenjirini mal bilen teminleydighan zawutlargha ewetildi. xitay hükümiti buni <namratliqni azaytish> we <iqtisatni küchlendürüsh> dep atap, zamaniwi qulluqni yoshuriwatidu, buninggha hökümetler we shirketler yenila közini yummaqta! »
röshen abbas xanim yene herqaysi döletlerning öz menpe’eti üchün uyghur mejburi emgikige süküt qiliwatqanliqini eyiplep mundaq dédi: «uyghur qirghinchiliqi üstellirimizdiki pemidurdin déngiz mehsulatlirighiche, kiyidighan kiyimlirimizdin qolimizdiki téléfonlirimizghiche we hetta balilirimiz oynaydighan oyunchuqlarghiche bizning kündilik turmushimizning bir qismigha aylandi. hökümetler üchün bu peqet exlaqiy sinaq emes, belki dunyawi soda we istémalchilar üchünmu bir wijdaniy sinaqtur! dunyadiki pakiz énérgiye we téxnika inqilabliri qul qilin’ghan uyghurlarning qan-teri bedilige quruldi. béyjing erzan, emma bir milletning qéni bilen bulghan’ghan kir énérgiyeni dunyagha éksport qilish üchün, pütün bir milletning azab-oqubitini paydigha we gé’opolitik siyasiy küchke aylandurmaqta. dunya bu heqiqetni tonup yetmigüche, bu yerde tilgha éliniwatqan «ilgirilesh» dégen söz adalet, erkinlik we insaniy izzet-hörmettin mehrum qalidu. xitay hükümiti uyghur déhqanlirini mejburiy emgekke sélish üchün, peqet 2024-yilila 3 milyon 400 ming ademni yötkigenliki ashkarilandi. xitay dunyadiki quyash énérgiyesi taxtilirining %80 ni ishlepchiqiridu, bu yawropaning yérimini igileydu; quyash énérgiyesi bilen teminlinidighan poli krémniyning %30 ge yéqini méning wetinimdin kélidu, ular uyghur qulliri teripidin kömür énérgiyesi bilen ishleydighan zawutlarda ishlepchiqirilidu. bu xitay hökümiti téxnikiliq jehettin qollan’ghan uyghurlargha qarshi qirghinchiliq we diktatorluqning teminlesh zenjiri, nazaret qilish we iqtisadiy küchni qoral qilip, dunyawi tertipni öz iradisige boysundurushining bir layihesi. karxana rehberliri exlaqiy mes’uliyetning xeyr-saxawet emes, belki erkin we muqim dunya üchün muhim ikenlikini chüshinishi kérek».
röshen abbas xanim yene yawropa döletliri we karxanilirini xitayning bu qulluq zenjirini parchilashqa chaqiriq qilip mundaq dédi: «her bir mehsulatning bir hékayisi bar. mesile shuki, bu hékaye izzet-hörmetni yaki qirghinchiliqni ekis ettüremdu? bundin 36 yil burun, bu yerde (bérlinda) bir tam bar idi, bu tam kishilerni, a’ililerni we idiyelerni ayriytti. u tam puqralar yalghanchiliq bilen yashashni ret qilghanliqi üchün yiqildi. bügün, biz bashqa bir xil tamgha duch kéliwatimiz: u bolsimu payda we inkar qilishtin qurulghan tamdur. bir waqitlar bu sheherni bölgen tamgha oxshash, kishiler adalet, insan heqliri we erkin jem’iyetning bedel tölishige erziydighanliqini qarar qilghanda we hemmimiz jasaretni shérikliktin üstün qoyup, béyjingning zamaniwi qulluqi we qirghinchiliqigha yol qoyushni ret qilghanda, uni chéqiwétishke mumkin bolidu. men yawropa karxaniliri we hökümetlirini tarixning toghra teripide turushqa chaqirimen. tesir küchünglarni bu zulum mashinisini parchilashqa ishlitinglar. teminlesh zenjirini erkinlikning qoraligha aylandurunglar!»
bu nöwetlik bérlin erkinlik munbirining témisi: «idiyewi bölünüsh dewride erkinlikni qandaq qoghdaymiz?» dégendin ibaret bolup, bu yighin söhbetni ilgiri sürüsh, erkinlik heriketlirige ilham bérish we insaniyetning kelgüsi heqqide izdinish üchün teshkillen’gen. bu qétimqi bérlin erkinilk munbirige bérlin shehrining sheher bashliqi, gérmaniye tashqi ishlar ministiri, gérmaniye parlamént ezaliri, amérikining gérmaniyediki bash elchisi we her qaysi döletlerning elchiliri, médiyalar, kishilik hoquq teshkilatliri, nobél mukapatigha érishküchiler, siyasiy öktichiler we kishilik hoquq teshebbuschiliri qatnashqan.
