tehrir bölümidin söz: 5-féwral ghulja inqilabi we xitayning basturushi — uyghur bügünki zaman tarixidiki muhim siyasiy weqelerning biri hésablinidu. «uyghur pochtisi» tehrirati 2026-yili 5-féwral ghulja herikitining 29 yilliq munasiwiti bilen, bu sahede izdinip kéliwatqan uyghur obzorchi gülshen abduqadir xanimni mexsus obzor yézishqa teklip qildi.
gülshen abduqadir (seher)
obzor
(5- féwral ghulja inqilabining 29 yilliqigha béghishlaymen)
aldi bilen bu obzorumning tunji qurlirini xuddi «5- féwral arxipliri -1- we -2-» kitabimning tunji jümlisini bashlighinimdek, 5- féwral ghulja inqilabi heqqide bilmeydighanlirimiz bilidighanlirimizdin köp dep bashlimaqchimen. yene izahat bérish toghra kelse, 5- féwral ghulja inqilabi peqet 1997- yili 5- féwral künidiki namayishnila körsetmeydighanliqini, belki 1990- yili zeherge qarshi meshrep herikiti bilen bashlinip, 5- féwral ghulja namayishida ewjige chiqqan, xittayning qara tutqunigha qarshi partizanliq qarshiliq heriketliri hemme yerni qaplighan we 2000- yillirigha kelgende xittay fashist hakimiyiti teripidin qanliq basturulghan, 10 yil dawam qilghan zeherge shundaqla xittay hakimiyitining sherqiy türkistandiki 50 yilgha yéqin yürgüzgen basturush siyasetlirige qarshi uyghur hazirqi zaman tarixidiki dewr bölgüch bir inqilab ikenlikini izahlimaqchimen.
5- féwral ghulja inqilabi öz nöwitide yene 5- féwral ghulja qirghinchiliqi xittay hakimiyiti teripidin 1996- yili 3- ayda élan qilin’ghan uyghur qirghinchiliqigha chélin’ghan tunji signal hésablinidighan 7- nomurluq höjjetning tunji ijra qilinishi bolup hésablinidu. shu yili yene xittay uyghurlarning qan qérindashliri we etrapidiki chégradash döletler bolghan qazaqistan, qirghizistan, tajikistan we rusiye bilen birlikte atalmish «xittayning chégra bixeterlikini qoghdash» namidiki «üch xil küchler» we «térorchilar»ni qoghlap tutup xittaygha ötküzüp béridighan teshkilati «shangxey besh hemkarliq teshkilati»ni qurup chiqti. xittay tilgha alghan bu üch xil küch we térorchilar uyghurlarni körsetti. ghulja xelqi, ghulja shehirining xittay hakimiyiti teripidin meqsetlik halda zeher shehirige aylandurup qoyuluwatqanliqidin ibaret bu heqiqetni ispatlashqa charisiz idi.
ariliqtin 29 yil waqit ötken bügünki künde, xittayning özidin jughrapiyelik jehette nihayette uzaq bolghan, dunyadiki eng küchlük bolghan amérikigha tesir körsitip, amérika xelqini «féntanil» (Fentanyl) dégen zeher bilen zeherlewatqanliqigha shahit bolup turuptimiz.
bu hepte amérika pirizénti donald tramp ependim resmiy höjjetlerde féntanil heqqide toxtilip, yüz minglighan amérikiliqning jénigha zamin bolghan dégen ibarilerni ishletken. u xittayning méksikidiki kartallar arqiliq méksika we kanadadiki ochuqlar arqiliq kiriwatqan féntanil éqimigha qarshi nihayette qattiq sözler ishletken. mesilen: 2025- yili 15- dékabir küni aqsaray teripidin élan qilin’ghan, féntanilni toplimisal qirghin qorali yeni (Weapons of Mass Destruction) dep sinplashturghan jedwelde, féntanilning yüz minglighan amérikiliqning hayatidin ayrilishigha seweb bolghanliqini, chet eldiki ömüchüksiman torliri we méksikidiki baghlinishi barliqi we esli menbesining xittay ikenlikini otturigha qoydi. bügünki amérikiliqlarning xittayning «yumshaq singip kirishi» arqiliq zeherlinishi, buningdin 29 yil burunqi ghulja shehirining zeherlinishi idi.
barin inqilabining serkirdisi zeynidin yüsüp dustlirining «ya qoral sétiwalghudek pulimiz yoq, ya qolimizda qoralimiz yoq, qandaqmu qoralliq küresh qilalaymiz?» dégen so’aligha tolimu ishenchlik halda jawab bérip: «xittayning qolidiki aptomatini tartiwélish arqiliq qoralliq küresh qilimiz» dégen idi. 5- féwral ghulja inqilabi mana mushu heqiqetni ispatlighan inqilab bolup, 5- féwral ghulja inqilabining qehriman küreshchisi, serkirdisi tursun seley 1998- yili 19- aprél künidiki ghulja nahiye xudiyar yüzi toqunushida, xittayning memliket derijilik aliy eskiri, xittayning 5- féwral ghulja inqilabini basturush üchün ichkiri ölkilerdin ghuljigha ewetken qomandani lungféyning qoralini tartiwélip, ghuljidiki qanliq qirghinchiliqning bash qomandani lungféyni étip tashlighan we xittayning qatmuqat muhasirisini bösüp chiqip, yene shu yili yüz bergen 26- iyun toxuchiyüzi toqunushida lungféyning qoralini ishlitip, chish-tirnighighiche qorallan’ghan xittay eskerlirige hujum qilip, sepdashliridin hemit muhemmet, qasim meqbir we ilyas zordun qatarliqlarning muhasirini bösüp chiqip kétishige kapaletlik qilghan.
shu künki toqunushta tursun seley yene xittayning aliy qorallargha sahib aliy derijilik eskerliridin koyungchiyang , nurlan qatarliqlarni étip tashlap, xittay ghalchisi abduraxman peyzi qatarliqlarni öz ichige alghan nurghunlighan xittay eskerlirini éghir yarilandurghan.
shuni alahide tekitlesh kérekki, 5- féwral ghulja partizanliridin hammat memitimin, tursun seley qatarliqlarning eyni chaghda qolida qoral bar bolsimu, emma birermu xittay puqrasigha hujum qilmighan. ular shundaq bir künni, yeni xittay esker-jengchiliri bilen toqunushidighan bir künni kütken. shundaq bolushigha qarimay, xittay dunyagha özini térorizmning qurbani qilip körsetmekte. undaqta xittaydin we dunyadin shundaq bir so’alni sorashqa toghra kélidu: 80 yildin buyan xittay izchil qirghinchiliq élip bériwatqan uyghurlar némining qurbani?
5- féwral ghulja inqilabi axirlashtimu? yaq, axirlashmidi. barin rohi we ghulja 5- féwral rohi kökleydu. barin we ghulja 5- féwral rohi yéngi démokratik süriye dölitide kökleydu we chaqnaydu. yéngi süriye démokratik dölitining 84- diwiziyesini teshkil qilghan uyghur begchiler, barin we 5- féwral rohining dawami.
gülshen abduqadir: 1967-yili ghulja shehiride ziyaliy a’iliside tughulghan. u 1989-yili «shinjang» uniwérsitéti axbarat fakultétini püttürgen. 2003-yili wetendin ayrilghan bolup, hazir kanadada yashaydu. gülshen abduqadir köpligen edebiy eserlerning aptori bolup, uning hazirghiche «5-féwral arxipliri (1- we 2-kitab)», «dönkixot we sanchupanza uyghur», «weten’ge wizam yoq», «tim xortonda ishligen ayal», «ontariyo köli bilen söhbet» we «derwaza urulghanda» qatarliq jem’iy 4 parche kitabi neshir qilin’ghan.
