ilshat hesen kökböre amérikida turushluq uyghur siyasiy pa’aliyetchi we yazghuchi. u dunya uyghur qurultiyining xitay ishlirigha mes’ul bayanatchisi, amérika uyghur birleshmisining sabiq re’isi.
mezkur maqale aptor teripidin xitay tilida yézilip, xitayche «yibaw» (Yibao) tor bétide élan qilin’ghan; in’glizche nusxisi «uyghur taymis» (Uyghur Times) tor bétide élan qilin’ghan.
1-féwral
xitay da’iriliri kitablardin kéyin uyghur naxshilirigha cheklime qoydi: minglighan uyghur sen’etkarlirining eserliri «qara tizimlik»ke kirmekte
xelq’araliq taratqularning yéqinda atalmish «uyghur aptonom rayoni»din ashkarilan’ghan awaz höjjetlirige asasen bergen xewerlirige qarighanda, xitay kommunistik partiyesi sherqiy türkistanda uyghurche kitablarni cheklesh we yighiwélishtin kéyin, emdi uyghur naxshilirinimu men’i qilishqa bashlighan. cheklen’gen naxshilar tizimliki intayin uzun bolup, uninggha moda naxshilar bilen birge en’eniwi uyghur xelq naxshilirimu kirgüzülgen.
emeliyette uyghur tili, medeniyiti, diniy étiqadi we kitabliri alliqachan cheklinip bolghan idi, emdi nöwet uyghur naxshilirigha keldi. bügünki künde uyghurlarning «uyghur» dégen namidin bashqa, ularning milliy kimlikini gewdilendüridighan barliq alahidilikler xitayning «qed kötürüsh» jeryanidiki qara tizimlikige bir-birlep kirgüzülmekte.
qara boranliq yillardiki «oghriliqche» anglan’ghan nawalar
men 6-7 yash chaghlirimda, ghulja chuluqay «medeniyet zor inqilabi»ning boranliri hemme nersini süpürüp tashlawatqan yillar idi. bir qehritan qish kéchisi, men bowam we momam bilen uxlashqa teyyarliq qiliwatqanda, ikki tagham tuyuqsiz kirip keldi. ular bir sirliq sanduqni — radi’oni élip kelgen idi.
bowam derhal kona yotqan-körpiler bilen ishik-dérizilerning yochuqlirini ching étiwetti. radi’odin bir dem gézh-gézh qilghan awazlardin kéyin, tuyuqsiz bir uyghur kishining salmaq we jarangliq awazi anglandi. tagham hayajan bilen: «naxsha, uyghurche naxsha bériwatidu!» dep towlidi. bowammu: «shundaq, bu pasha ishanning naxshisi, <tagh suliri> iken» dédi. ular awal pasha ishanning, andin abduréhim exmidining awazida orunlan’ghan lutpulla mutellipning «meylimu» dégen naxshilirini jimjit turup anglashti.
u chaghlarda radi’o anglash bir xeterlik ish idi. etisi etigen bowam manga jikilep: «awu radi’oni kördüngmu? mal doxturi toxtiyup akini némishqa tutup ketkinini bilemsen? u mushundaq naxshilarni oghriliqche anglighanliqi üchün tutulghan. eger birsi bilip qalsa, pütün a’ilimizni tutup kétidu!» dédi.
«azatliq radi’osi» we xitayning tosalghu dolqunliri
kéyin men qumulda oquwatqan chaghlirimda, öydiki radi’odin shu kona sadalarni yene taptim. u sowét ittipaqi tesis qilghan «azatliq radi’osi» iken. u yerde xitay teripidin cheklen’gen sen’etkarlarning naxshiliri bérilip turatti, shundaqla sherqiy türkistan jumhuriyitining tariximu sözlinetti. dadam bir qétim méning bu radi’oni anglawatqanliqimni körüp qélip, qattiq ghezeplendi we «düshmen radi’osi»ni anglashning a’ilimizge bala élip kélidighanliqini éytip agahlandurdi.
qiziqarliq yéri shuki, 90-yillarning otturilirida men shixenze radi’o istansisigha diktorluqqa qubul qilindim. bizni ürümchige terbiyileshke ewetkende, men özüm turghan shu binaning ilgiri sowét ittipaqining radi’o signallirigha tosalghu salidighan shawqun awazni tarqitidighan merkez ikenlikini bilip qaldim. bowam bilen momam bir éghiz uyghurche naxsha anglash üchün jiddiyliship olturghanda, shu qulaqni yarghudek gizh-gizh awazlar del mushu yerdin tarqitilghan idi.
yéngi bir zulmet we yene shu «oghriliqche anglash»
men amérikigha kelgendin kéyin erkinlikke érishtim, emma wetinimdin ayrildim. bügün chet’eldiki uyghurlar xalighan naxshisini angliyalaydu, emma wetinimizdiki qérindashlirimiz bir naxsha chüshürgenliki yaki bir naxshini éytqanliqi üchün éghir türme jazalirigha mehkum qilinmaqta. ablajan awut ayup we memetjan abduqadirgha oxshash sen’etkarlar del mushu sewebtin türmige tashlandi.
eng paji’elik yéri shuki, uyghurlar qaysi naxshining qaysi waqitta «cheklen’gen naxsha»gha aylinip qalidighanliqinimu bilmeydu. xitayning tor nazariti astidiki sherqiy türkistanning qehritan qish kéchiliride, yene kimler ata-bowilirigha oxshash ishik-dérizilirini ching étip, öz kimlikining sadasi bolghan uyghur naxshilirini oghriliqche anglawatqandu?
ilshat hesen kökböre amérikida turushluq uyghur siyasiy pa’aliyetchi we yazghuchi. u dunya uyghur qurultiyining xitay ishlirigha mes’ul bayanatchisi, shundaqla amérika uyghur birleshmisining sabiq re’isi.
eskertish: mezkur maqale aptor teripidin xitay tilida yézilip, xitayche «yibaw» (Yibao) tor bétide élan qilin’ghan; in’glizche nusxisi «uyghur taymis» (Uyghur Times) gézitide élan qilin’ghan.
- terjime qilghuchi: uyghur pochtisi tehrir bölümi
- muherrir: gülqiz
