uyghur pochtisi, 19-féwral
alp
11-féwraldin 14-féwralghiche italiyening wénétsiye shehiride ötküzülgen medeniyet féstiwalida uyghur sen’iti alahide orun aldi. féstiwalning eng muhim qismi süpitide, 13-féwral kechte 9-esirde qurulghan santa margérita awditoriyeside (Auditorium Santa Margherita) londondiki «miras yipek yoli kolléktipi» (Miras Silk Road Collective) özining nadir konsértini teqdim qildi. uyghur klassik muzika sen’iti — muqam we en’eniwi xelq naxshiliridin teshkillen’gen bu konsért wénétsiyelik tamashibinlarni meptun qildi.
mezkur konsért uyghur muqamining yunésko (UNESCO) teripidin «insaniyetning gheyriy maddiy medeniyet mirasliri» tizimlikige kirgüzülgenlikini közde tutup, alte ay burunqi mexsus teklip bilen pilanlan’ghan. ömek yétekchisi rehime mehmut xanim bu heqte toxtilip: «italiyede muqamgha alahide ehmiyet bérilidiken. asasliqi muqam orunlash telep qilindi, chünki bu sen’et dunyawi qoghdash tizimlikide bolghachqa, ularning qiziqishi intayin yuqiri iken» dédi.
2004-yili londonda qurulup, 2016-yili namini hazirqigha özgertken «miras yipek yoli kolléktipi» yawropada uyghur sen’itini tonushturush bilen birge, xeter astida qalghan uyghur medeniyet miraslirini qoghdashni meqset qilidu. bilog folk (blogfoolk) torining xewer qilishiche, konsért rehime mehmut (naxsha), li chyong (ghijek), kamil abbas (tembür), ehmet ozan baysal (baghlama) we dilzat turdi (dap) qatarliq besh kishilik ömek teripidin orunlan’ghan.
bu kolléktipning merkizide ghuljida, uyghur naxsha-muzika miraslirini qedirleydighan a’ilide tughulghan rehime mehmutning nepis we tesirlik awazi turidu. u en’gliyediki sürgünlük hayatida kompozitor we naxshichi süpitide, ziyankeshlikke uchrighan uyghur yazghuchilirining shé’irlirini ahanglashturup, küylep kelmekte. ghijek mahiri li chyong (Li Cheong) özining tughulghan yéri makawdin xongkonggha, andin york uniwérsitétida muzika ijadiyiti boyiche doktorluqta oqush üchün london’gha köchüp kelgen. ehmet ozan baysal (Ahmet Ozan Baysal) we kamil abbastur ikkeylen tariliq saz sazendiliridur.
kamil abbas kichikidin tartip tembur we bashqa türlük en’eniwi uyghur chalghulirini chélip kelgen. u gollandiyege olturaqlishishtin ilgiri, uzun yillarghiche uyghur opéra ömikide kespiy muzikant bolup ishligen. u gülendem abbas bilen birlikte «meshrep» uyghur ansambilini qurghan, shundaqla hazir yawropa uyghur ansambilining ezasidur. türkiyelik kompozitor, naxshichi we baghlama mahiri exmet ozan baysal bolsa «shelpe» (şelpe) téxnikisidiki mahariti bilen tonulghan bolup, yéqinda öz talantlirini namayan qilghan «tel we ten» (Tel ve Ten – tar we ten) namliq tunji nadir pilastinkisini élan qildi.
rehime xanimning uyghur pochtisigha déyishche, texminen 300 kishilik tarixiy zalda ötküzülgen konsért toqquz minutluq «mushawirek muqami» bilen bashlan’ghan.
rehime xanim shu peyttiki hayajanliq minutlarni mundaq teswirlidi:
«tunji sehnide <mushawirek muqamini> éytqinimda, pütün zal jimjitliq ichide anglidi. her bir naxsha jeryanida, eserlerning tékisti we arqa körünüshini bir-birlep tonushturup öttüm. muqamning uyghur sen’itidiki ornini, xitay da’irilirining medeniyet cheklimilirini we sen’etning bir milletning mewjutluqidiki rolini chüshendürdüm. konsért axirlashqanda teshkilligüchilermu qayta-qayta rehmet éytip, intayin memnun bolghanliqini bildürdi.»
rehime xanimning déyishiche, bu uning italiyediki ikkinchi qétimliq konsérti, u bu pa’aliyetni yipek yolining bir uchidiki uyghur diyari bilen yene bir uchidiki wénétsiyeni tutashturghan medeniyet köwrüki dep bahalidi.
igilinishche, bu nöwetlik pa’aliyetni wénétsiye kafoskari uniwérsitéti (Ca’ Foscari University of Venice), «medeniyetler késishmisi» (Incroci di civiltà) xelq’ara féstiwali birlikte teshkilligen. konsértning sen’et yétekchilikini dangliq uyghur muqam tetqiqatchisi, proféssor jowanni dé zorzi (Giovanni De Zorzi) östige alghan.
yette meydan konsérttin teshkillen’gen bu féstiwalning asasliq meqsiti — yipek yoli boyidiki oxshimighan medeniyetlerning késishish nuqtilirini namayen qilish, bolupmu yoqilish girdabigha bérip qalghan yaki siyasiy jehettin cheklen’gen sen’et miraslirini xelq’araliq sehnilerde qoghdash we tonushturushtur. rehime xanimning «uyghur pochtisi» gha teminligen uchurlirigha asaslan’ghanda, wénétsiyedek dunyawi medeniyet merkizide uyghur muqamliri üchün yuqiri sewiyelik sehne hazirlash — milliy medeniyet miraslirimizning dunyawi étirapqa érishishide intayin muhim rol oynaydiken.
