uyghur pochtisi, 2-april

abduweli ayup

tehrirdin: bu maqale aptorning xitayning uyghurlargha qaratqan qul qilish siyasitini tenqid qilish bilen birge, uyghurlarning özide saqlan’ghan ijtima’iy mesililerge qarita jem’iyet pisxikisi we tarixiy amillar nuqtisidin élip barghan shexsiy tehlilidur. «uyghur pochtisi» tehrir bölümi jem’iyitimizdiki köp xil qarashlargha hörmet qilish we erkin munazire muhiti yaritish meqsitide bu eserni oqurmenlerge sunidu.

jinayetning zémini nede?

bir insan yaki insanlar topini qul qilish jinayet, emma bu jinayetni qurutush üchün jinayetchini tépishla emes, belki shu jinayetning zémini tépilishi we qurutulushi ejellik amil. qulluq déyilgende bügünki insanlarning xiyaligha afriqiliqlar kélidu. ularni afriqidin tutup amérikida qul qilghan yawropaliq mustemlikichilerge bolghan nepret insanlargha ortaq. emma nezerdin saqit qilin’ghan bir mesile bar. néme üchün amérikigha yötkelgen qullar yawropa yaki asiya qit’esidin emes, peqetla afriqidin? sewebi, bu jem’iyetlerde yawropaliqlar kélishtin burunla qulluq qobul qilin’ghan, uni normal tijaretning bir qismi dep tonup bolghan idi.

afriqida omumlashqan qul sodisi netijiside sétilghan qullar yawropa we asiyagha qeder kéngeygen. erebler bu sodini 15-esirlerde yawropaliqlar bilen hemkarliship, shimaliy we jenubiy amérikida ewj aldurghan. en’eniwi qulluq tüzüm axirida se’udi erebistan we yemenning bikar qilishi bilen 1970-yillarda emeldin qaldi.

bügünki qulluq mejburiy emgek, mejburiy toylashturush we adem etkeschilikini körsitidu. bizde zamaniwi qulluqning üch amili tengla mewjut. emma töwende uyghur irqiy qirghinchiliqigha seweb boluwatqan uyghurlarning késelge chiqirilip tutulushi, qul ornida zawutlargha sétilishi, shundaqla uyghur qiz-ayallarning toyluq wastisi bilen jinsiy qullargha aylandurulushining sewebi heqqide toxtilimiz.

sözni so’al bilen bashlayli: néme üchün uyghurlar bügünki qulluqning qurbani boldi? xitay mustemlikichiler öymu öy qoralliq kirip uyghurlarni tutushtin, lagérlardin chiqirip yerliktiki zawutlargha yaki déngiz boyidiki shirketlerge sétishtin burun, bizdimu afriqiliqlardek qul baziri, qul sodisi barmidi? qulluqni qobul qilghan teripimiz barmidi, ejaba? xitay shirketliri uyghur qizlirigha baha pichip, xitay xéridarlargha tonushturushtin burun, uyghurlar qizlargha baha békitkenmidi? qiz-ayallarni élim-sétim qilghanmidi?

yene bir so’alni sorap baqayli: xitay bizni ashqun idiye bilen yuqumlan’ghan, milliy bölgünchilik bilen zeherlen’gen, esebiylikni singdürüwalghan déyishtin burun, biz özimizni kések, illetlik dep qarimighanmiduq? özimizge bolghan natoghra bahayimiz, özimizge qoyghan gunahkar, gumanliq, késel dégen diyagnozimiz xitayning zulumini heqliqleshtürmidimu? jaza lagérliri qurulup qewm-qérindashlirimiz tutulghandin kéyin xitayda: «bizmu eski xeq! tuxumni tashqa urimiz, halimizni chaghlimaymiz, biz zadi lagérlargha layiq, mushundaq ademlerni lagérgha qamap yaxshi qildi» démiduqmu? türkiyede birer uyghur tutulup bolghiche: «türkiyeni tillaptiken, süriyege téléfon qiptiken, biz shükür qilip tillimayli, birer gunahi bolmisa tutmaytti, zadi birer chatighimiz bar bizning, qoghliwetmigen’ge shükür qilsaq bolidu, nechche ming uyghurni qobul qilghandikin bir qancheylenni tutsa néme boptu» démiduqmu? biz burun uyghurlar xitayda tutulghanda deydighan sözni, türkiye ak partiye hökümiti uyghurni tutqanda tekrarlash arqiliq zalimliqni heqke chiqarghinimizni oylap baqtuqmu?

qobul qilalmisaqmu, ichimizdin qan ketsimu rastini éytayli, bizde yuqiriqi ikkila amil bar. biri, biz özimizge qulgha pichqan bahani békitken, qiz-ayallarni mal ornida körgen. yene biri, xitaydin burun özimizni illetlik dep diyagnoz qoyup, késelge chiqirip bolghan. xitay «doxturxana» qurdi, kölemleshtürdi. biz insan’gha qoygha oxshash baha békitkechke, xitay buni shirketleshtürdi, kespiyleshtürdi, qolaylashturup bazar achti. bizde bazar bolmighan bilen baha we mal bar idi. insanni mal ornida körgen yerde mal baziri shekillenmey qalamdu? epsus! bu ehwal xitaydiki we muhajirettiki uyghurlarda bar. irqiy qirghinchiliqtin burunmu bar idi, hazirmu bar. gherbte bahasi békitilgen toyluq dégen nerse yoq, emma gherbte yashawatqan uyghurlarning kallisida hélimu bar.

gepni özimiz qobul qilghan qulluqtin bashlayli. bizde er bolsaq qizimizning, singlimizning; ayal bolsaq özimizning qanche pulgha yaraydighanliqini bilimiz. bizde qiz-ayallarning bahasi bar. qiz bolsa qanche, chokan bolsa qanche, ayliqchi bolsa qanche, ishsiz bolsa qanche éniq. doxtur qizlarning bahasi manche pul, déhqan qizlarning bahasi manche pul dégenler hemmige melum, muqim baha. qeshqerde 2014-yillarda kérembagh doxturxanisida ishleydighan séstira qizlarning bahasi 70 ming xitay puli boluwatqan. ürümchide baha ehwalining qandaq ikenlikini bilmeymen.

xitayning yerlik organliri 2012-yillardin bashlap korla we aqsuning bir qisim nahiyeliride uyghur qizlarni xitaylar bilen toylashturushni sinaq qilishqa bashlighan, 2017-yildin bashlap pütün sherqiy türkistan’gha kéngeygen. emma 2020-yillardin kéyin bu siyasiy herikettin soda pa’aliyitige özgerdi; burunqi partikomlar üstige alghan wezipe bügün layiq tonushturush shirketlirining tijaritige aylandi. her qétim xitay shirketliri chiqarghan «uyghur qizlarning toyluq jediwili»ni oqusam ténim tikenlishidu, bahalar del yuqiriqi tertip boyiche yézilghan: toy qilmighan, perzentsiz, mu’ashliqlarning bahasi yuqiri; tul, ishsiz, baliliqlarning töwen. etrapimda biri «manche pul toyluqqa xotun aldim», «manchilik altun toyluq élip erge tegdim» désimu ésimge «qul» dégen uqum kélip sezgürlikim éship kétidu. shuni oylap baqayli, bizde qirghinchiliq bashlinishtin burun xuddi qedimki afriqiliqlarda qullarning bahasi békitilgendek qizlarning bazar bahasi békitilmigen bolsa, özimiz qizlarning qanche pulgha yaraydighanliqini bahalap, jem’iyitimizde omumlashturmighan bolsaq, xitay qiz-ayallirimizni bazargha sélip baha qoyalamti? shirketler baha jediwili chiqirip uyghur qiz-ayallargha xéridar izdemti?

uyghurlarning 18-esirdin kéyin mustemlikige chüshkendin bashlap irqiy kemsitishke uchrap kelgenliki éniq, ayighi chiqmas kemsitishlerning uyghurlarda kemsinishni peyda qilghanliqi ré’alliq idi. emma 1980-yillardin kéyin uyghur serxillirining uyghurlar pursette, hoquqta barawer bolalmasliq, qanun aldida xitaylar bilen barawer orun’gha érishelmesliktin kélip chiqqan türlük ijtima’iy mesilelerni «millitimizdiki illetler» dep, irqiy kemsitishke pas chiqirip kemsinishni omumlashturghanliqimu emeliyet. buning tildiki tipik ipadisi «illet tüzelmise millet tüzelmes» dégen maqal-temsilning peyda bolushidur. uningdin bashqa uyghurche metbu’atlarda uyghurning özidiki illetler seweblik barawer hoquq, purset we adilliqqa érishelmeywatqanliqi «shinjang medeniyiti», «jonggo milletliri», «miras» qatarliq zhurnallarda nechche on yillap terghip qilindi. «illet tüzelmise millet tüzelmes» dégen sehipe gézit-zhurnallarning bazarliq sehipisige aylinip qaldi. bundaq kemsinish keypiyati her bir uyghurda özini bashqilardin töwen körüsh, xitaylar we chet’elliklerdin téximu töwen körüshtek shexsiy tuyghuni hemde shexstin bashlinip omumiy keypiyatqa aylan’ghan milliy chüshkünlükni peyda qildi. özini illetlik dep qarash shexsiy kemsinishke sewebkar bolsa, öz millitini illetlik dep qarash milliy kemsinishke hamildar.

uyghurdiki kemsinishning ulghiyishigha seweb bolghan amillar tajawuzchiliqning derdi, yüz ellik yildin artuq mustemlikige duchar bolushtur, emma peqetla munqerzlik, mustemlike bolushla bizde ikkinchi puqraliq tuyghusini shekillendürgen emes. bu tuyghu uqumushluqlarning 80-yillardin kéyin xitay milletchisi lushünni ülge qilip bazargha salghan milletni késelge chiqirip opératsiye qilishi seweblik chongqurlashqan. ular illetlik uyghur epsanisini maqal-temsilge aylandurup, kitab yézip, zhurnal neshir qilip, kemsinishte bir moda éqim peyda qilghanliqi téximu halqiliq rol oynighan. ularche xitay bigunah, uyghurlarning siyasiy dunyada hoquqsiz qélishimu, iqtisadiy dunyada namrat qélishimu, pende yüksilelmeslikimu özining illitidin bolghan idi.

démek, xitay lagérlarni qurup milyonlighan kishilerni «késel» dep «balnist»qa élishtin burun, uyghurlarda biz illetlik dégen tuyghu shekillinip bolghan. özini uyghur bolghanliqi seweblik eyibliktek, jinayetchidek, gumanliqtek, késeldek körüydighan tuyghu xéli bazar tapqan. xitay xuddi ichimizdikini biliwalghandek, lagérlarni qurghanda uni «doxturxana» dep atidi. uyghurlarni qamaqqa alghanda: «biz ularni dawalawatimiz, bu bir heqsiz balnistta yétish pursiti» dédi.

2023-yildin bashlap uyghur ana til ma’aripini tekshürüsh we muhajirette shahitlarni izdep irqiy qirghinchiliqni höjjetleshtürüsh jeryanida xitay yürgüzüwatqan insaniyetke qarshi jinayetning, «dawalash» déyilgen irqiy qirghinchiliqning chet’ellerge tesir qilip, uyghurdiki kemsinishni téximu ulghaytqanliqini bayqidim. buning ipadiliri: özining uyghurluqidin xuduksiresh, uyghurluqining bilinip qélishini xalimasliq, öz millitidin uzaq yashash, siyasiy, ammiwi, medeniyet we en’eniwi pa’aliyetlerge qatnashmasliq.

muhajirette kemsinishke giriptar bolghanlar özining uyghurgha arilashmaydighanliqini, özidin, millitidin kemsinidighanliqini irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet keltürüp chiqarghan pisxik binormalliq, pisxik saqsizliq dep qarimaydiken. bundaq kishiler üch türkümge bölünidiken. ularning bir qismi uyghurdin isenkireshni, uyghurluqtin qorqushni uyghurda chéqimchiliq, jasusluq, aldamchiliq, körelmeslik qatarliq illetler bolghanliqtin deydiken. shunga türkler, erebler we afghanlar bilen qoyuq alaqide yashaydiken.

uyghurlar bilen alaqe qilmaydighan yene bir türküm bar iken. ular özini angliq, zamaniwi, medeniy kishiler sanaydiken. ular milliy örp-adetni, dinini, millitini kemsitidighan bolghachqa, uyghurlar bilen arilashmighandin sirt musulmanlarnimu kemsitidiken, hetta köchmenlerge öchmenlik qilidiken. ular «men panahliq tilep qalmighan» dégenni bekrek tekitleydiken. özining wetendiki parlaq kechmishini, halawetlik hayatini, shanliq tarixini sözleshke hewesmen kélidiken. ular özi yashawatqan dölettiki milletchi, ongchi, irqchi we köchmenlerge qarshilargha mayil iken. hakimiyetke angsiz sadiqliq bildüridiken. uyghurlarning nuqsanliq ikenlikige hemde özi yashawatqan döletning, hökümetning xata qilmaydighanliqigha sheksiz ishinidiken.

üchinchi türküm téximu ashqun bolup, ular perzentige xitayche ögitip, xitay elchixanisi bilen alaqe qilip, shinjang yurtdashlar jem’iyitige eza bolup, xitayche öginip, xitay ashxanisidin tamaq yeydighanlar iken. ular buni wetendikilerni qoghdash, kélechekte wetendikiler bilen, uruq-tughqanlarning perzenti bilen alaqe qilishqa qolay, hetta «düshmenning tilini bilseng bozek bolmaysen» dep chüshendürüshke urunidiken.

yéqinqi ikki yildin buyan men yuqiriqi üch türkümdiki kishilerni kördüm, söhbetleshtim. bundaq kishilerning ortaq alahidiliki özini ilghar, zamaniwiliship ketken, uyghurluqni qalaq, keynige chékiniwatqan dep tesewwur qilidiken. ular özi yashawatqan eldiki yerliklerge qétilip kétish hewiside yashaydiken.

men bundaq keypiyatni biri özimizni illetlik dep kemsinishning, yene biri xitay yürgüzüwatqan qirghinchiliqning we insaniyetke qarshi jinayetning muhajirettiki tesiri dep qaraymen. ular özining xitay zorawanliqi aldidiki ajizliqini jezimleshtürüwalghan hemde bu ajizliqni özi yashawatqan elge, hökümetke we medeniyetke béqinip, ularning atidarchiliqigha sighinish arqiliq yengmekchi bolidu. ular özidin, millitidin kemsinip, köz aldidiki waqitliq ré’alliqni menggülük halet dep qobul qilidu.

xitay omumiy tutqunni bashlap, yurt-yurtlarni quruqdap, meschitlerni chéqip, uyghur emeldar, dindar, ilimdar we zerdarlarni tutup, kochilarni ademsiz qoyghanda muhajirettikilerdin beziler tirkeshti. yene beziler özining aman qalghanliqidin memnun bolupmu qaldi. yene bir qisim kishiler jan qayghusida qorqup ketkinidin hemme uyghurni ajiz, qalaq, tertipsiz dep ten aldi. waqit ötüp weziyette özgirish bolmighanche, ular özini, yéqinlirini qutquzup qélish üchün qarshiliqni emes, boysunushni tallidi. bu köpinche insanlargha ortaq bolghan pisxik jeryan. emma uyghurlarda omumlashqan we éghirlashqan kemsinish, qarshiliqning keskin, izchil we üzül-késil dawamlashmasliqigha seweb boluwatqan bolushimu mumkin.

menche xitayning uyghurni késel dep qarishi, illetlik dep qarap lagérlarda «dawalishi» yalghuz xitay mentiqisi emes. xitayning uyghur qizlarni qul ornida toyluq atalghan baha bilen bazargha sélishimu xitayning ijadi emes. bizning özimizde shu «késellik»ni testiqlaydighan ehwal bar idi, shu qulluqni toyluq deydighan keypiyat mewjut idi, özini qul we késel sanashni, baha qoysa nepretlenmeslikni qobul qilip kételeydighan bir zéminmu yoq emes idi. bu halet, bu keypiyat muhajirette qarshiliqlarning küchsizlikige, qoshunning ze’iplikige, arqa sep yarimi we ammiwi qollashning ze’iplikige seweb boluwatidu. elwette, biz héchqachan xitayning xitay erliri bilen toy qilghan qiz-ayallargha bixeterlik kapaliti bergenliki, jemetini lagérdin chiqirishqa wede bergenliki, sayahet erkinliki iltipat qilghanliqini we türlük maddiy qiziqturushlarni nezerdin saqit qiliwatqinimiz yoq. emma yuqiriqi amillar bolghan teqdirdimu, toyluqsiz razi bolghan misalni tépish tes.

xosh, jinayetke seweb bolghan zéminni, rohimizni chüshep turghan, ghururimizni mest qiliwalghan keypiyatni, qulluqni toyluq dep qobul qiliwalghan adetni qandaq özgertimiz? qachan, qandaq islah qilimiz? qur’anda shundaq ayet bar: «bir qewm özini islah qilmighuche allah ularni islah qilmaydu».

xulase: islahat özimizdin bashlinidu

xitayning uyghurni késel dep qarishi yalghuz xitay mentiqisi emes. bizning özimizde shu «késellik»ni testiqlaydighan ehwal bar idi, shu qulluqni toyluq deydighan keypiyat mewjut idi. bu halet muhajirette qarshiliqlarning küchsizlikige, arqa sep we ammiwi qollashning ze’iplikige seweb boluwatidu.

xosh, jinayetke seweb bolghan zéminni, rohimizni chüshep turghan, ghururimizni mest qilghan keypiyatni qandaq özgertimiz? qur’anda shundaq ayet bar: «bir qewm özini islah qilmighuche allah ularni islah qilmaydu».