«uyghur pochtisi» wetende ilgiri élan qilin’ghan xewer-maqalilerni imkan da’iriside tallap, retlep élan qilidu. buningdin meqset — eyni dewr ehwali, tepekkur usuli we yazghuchilarning ehwali heqqide chüshenche bérishtur.— «uyghur pochtisi» diréktori

éhtiyaj nede, siz nede
(maqale)
polat héwzulla

yashliq öginishmu, oyun-tamashimu, köyüshmu, söyüshmu… hemmisi yarishidighan, ré’alliqning héchkim dep bermigen, dep bérelmeydighan sirlirini biwasite hés qilip yétidighan, hayatning shérin hem qisqa peslidur. yashliqingda bir nuqtida jim turmaysen, heriket qilip harmaysen, charchimaysen, chünki jismingdiki qaynap-téship turghan hayatiy küch séni izchil heriket qilishqa ündepla turidu. hemme ishni özüng qol sélip qilip baqsam deysen. chonglarning agahlandurushlirigha qulaq salmay, aqiwetlerni özüng biwasite körüp béqip chüshenmekchi bolisen. mumkinlikliring da’iriside pitiraysen, söz hujumidin qorqmay bashqilarning aghzini tatilaysen, qopal chaqchaqlishisen, munazirilishisen, hetta gahida qéning qizip musht kötürgüdek derijige bérip qalisen. séni qanchilik yaqturidighinini uqmay güzel qizlarni pinhan maraysen, söygü telipini qoyisen, bezide shérin, romantik muhebbettin öz raziliqing bilen waz kéchip, turmush qaynamlirida üzisen, xiyalpereslikler bilen bir ishlarni qilip baqisen. mana shu terizde talay egri-toqay yollarni bésip qachanlarda eqlingni tépip qalghiningni bilmeyla qalisen. shundaq bir künler kéliduki, bashqilar orunlashturghan ishlarni qiliwermey, emdilikte özüngningmu musteqil ish tewretseng bolidighanliqini oylap qalisen-de, birdin nurghun ishlarni qilip béqishqa urunisen, kallanggha burun oylimighan bir-biridin ésil, yéngi layihiler kélidu, bu layihilerning néme bolup bashqilarning neziridin chette qalghanliqigha heyran qalisen we bu ishlargha qanchilik emeliy shara’it, qanchilik waqit, qanchilik inchike meshghulat kétidighanliqi bilen hésabliship olturmaysen, héchqaysisidin waz kechküng kelmeydu…
bayliqlar ichide peqet yashliqla, yashliqta érishken tejribe-sawaqlarla bihésab bayliqtur. yashliq bolidiken, qilimen désengla hemmini qilghili, qilishqa ülgürgili bolidu. chünki, hayatiy küchi qaynap-téship turush yashliqning eng tüp, eng roshen xasliqidur. yashliq küch-qudrette cheksizlikke tolghan, emma uni ching tutalmisang, uning qedrige yetmiseng, yashliqingda özüngge layiq chiqish yoli tépip, ishliringda muweppeqiyet qazinalmisang, undaq yashliqni qimmetlik dégili bolmaydu. éynishtéyin özimu 26 yéshida nispiylik nezeriyisini yaratqanidi. darwin 30 yashqa kirmestinla türlerning kélip chiqishi jehettiki uqumni wujudqa chiqarghan bolsa, nyuton éghirliq küchini sherhligende téxi 24 yashta idi. bashqa sahelerde muweppeqiyet qazan’ghuchilarningmu yashliqida közge körün’genliri eng köp salmaqni igileydu. hazir pursetni kütüsh telimati nurghun yashlarning xiyalpereslikler bilen purset kütüshige bahane bolmaqta, iqtidarigha qarighanda pursiti kélip örligenlerning teyyarliqi puxta bolmaydu, teyyarliq puxta bolmisa berdashliq bérish küchi ajiz bolidu. adette baldur pul tapqanlarning kéyin ziyan tartish nisbitining yuqiri bolushi ene shuningdindur, meghlup bolghuchilarning bahanisi manga purset bolmidi déyishtin ibaret. ular hemishe meghlubiyitining sewebini bashqilargha yüklepla yüridu. yeni obdan orunlarni bashqilar igiliwélip, özimizning tallishigha purset bermidi, palani mawu ishimgha yardem qilmay qoydi… dégendek. emma, siz heqiqiy türde piship, iqtidar yétildürgen iradilik, ghalib kishilerdin bolsingiz, meghlup bolushingizgha hergiz bahane-seweb izdimeysiz. pursetning kélishige qarap turmaysiz. oruq-tughqan we buraderliringizning aldida yélinipmu yürmeysiz. belki, yene özingizning japaliq emgikingiz we tirishchanliqingiz bilen yene purset yaritalaysiz.
   makédoniye shahi aliksandir zulqerneyin bir qétimliq chong jengde ghelibe qilghandin kéyin, qol astidiki birsi uningdin: «purset yétip kelgendikin, yene bir sheherge hujum qilimizmu qandaq?» dep sorighinida, aliksandir: «purset? purset dégenni özimiz yaritimiz!» dep qattiq achchiqlinip ketkeniken. démek, aliksandirning ulugh shexs bolalishining sewebi, del uningda purset yaritish iqtidarining bolghanliqidindur.
mundaqche éytqanda, purset herqandaq ademge kélidu. emma, uni ching tutalaydighanlar köp bolmaydu. adette purset kütüpla yashaydighanlarning pursetni ketküzüp qoyush nisbiti yuqiri bolidu. buningdiki tüp seweb, ularda bashqilargha yétishiwélishqa bolghan ümidning yoqluqidur. dunyada menggü qoldin kétip qalghan purset bolmaydu, u yene kélidu, belkim burunqidek yaxshi halette kelmisimu haman kélidu. her bir ademge bir qétimliq ömür bérilgen, riqabet bir ömürlük bolidu, haman yétishiwalisiz, buningdiki aldinqi shert bikar turmang, tirishing, izdining. özingizning yashliq baharingizni bihude israp qiliwetmeng. bashqilar chet el tili bilidu, tirishchanliq körsetsingiz sizmu bilisiz, hetta ulardin éship kételeysiz. bashqilar pul tépiwatidu, sizdin bay. emma, bu sizning menggü namrat ötüdighanliqingizni körsetmeydu. namratliq yashlar üchün eyib emes, belki sizge bésim ekélidighan yaxshi shara’it hésablinishi kérek. «qizil chiragh» opérasida «namratlarning baliliri baldur ishqa yaraydu» dégen gep bar. sizmu choqum baylargha yétishiwalalaysiz. belki, ulardin köp pul tépishingiz mumkin. telep, awwal choqum özingizde ishench we tinimsiz izdinish rohi bolushi kérek. yügürüshke atlinish siziqi muhim emes, muhimi izchilliq, toxtap qalmasliq, jahillarche tirishchanliq körsitish. elwette, bashqilar alliqachan yolgha chiqip bolghan, sizdin uzaqlap ketken, shundaqtimu siz chamingizning yétishiche ilgirilesh sür’itini qoldin bérip qoymang, ilgirileng, dunyada yetkili bolmaydighan menzil yoq. qéni, etrapingizgha qarap béqing, héchbir qirdin ashalmay yürgendek qilghan tengtushliringizning bosh waqitlirida bilimini ashurup, tepekkurini tawlap siz yétishküsiz musapige uzap ketkenlikini birdinla hés qilip qalisiz, mana bu izchil ilgirileshning, japaliq tirishishning mehsuli. bizde kéchiktim dep nishanidin yaltiyip, arzusidin waz kechkenler, ikkilinish bilen teng yolda meghlup boluwatqanlar nahayiti köp.
shundaqmu yashlirimiz barki, bular bikar teleplikining sewebini peqet özidin körmeydu, héchnémini yaratmasliqni eqilliqliq hésabliwélip waqitni, tirishchanliqni hem purset yaritishning hemmsini inkar qilip, ghayiwi pursetlerni kütidu. netijide qandaqlarche qurttek yaramsiz, gépi yoghan bolsimu emeliyiti yoq, jem’iyetke yük adem bolup qalghanliqini bilmey qalidu.
yene bezi yashlirimiz emeliy heriketliridin köre pilanlirini köz-köz qilish we lap étishlar bilen aware bolup yüridu, emma xéli mezgil ötkendin kéyin qarisingizmu ular yene héchqanche özgirish hasil qilalmaydu. emeliyette nurghun özgirish ün-tinsiz bolidu, nurghun muweppeqiyetler ün-tinsiz barliqqa kélidu. qilmighan yaki qilalmaydighan ishning dawringini qilish ajizliqtur. iqtidarliqlar qilghanliri bilen, iqtidarsizlar qilmaqchi bolghanliri bilen maxtinidu, hazir xam layihiliri ishning aldigha ötüp kétidighan ishlar yashlarda köp körülidighan sewenlik bolup qalmaqta. qilmaqchi bolghanlirini xuddi qilip bolghan ishliridek sözlep körenglik qilish yaxshi netije bermeydu. gerche bu arqiliq shu ishni qilishta özige bésim peyda qilish artuqchiliqi bardek qilsimu, emeliyette uning ziyini intayin köp, ishenchning qimmiti barghanséri éship bériwatqan hazirqi zamanda bundaq qiliwersingiz bashqilar sizge ishenmes bolup qalidu, yene bir tereptin sizge bihude kelgen bésimlar we oylighiningizning ré’alliqqa mas bolmasliqi sewebidin oylighanliringizni siz dawrang qilghan muddette püttürelmeslikingiz mumkin. siz bu éhtimalliqni chette qoyghachqa, kéyin ganggirap qélip ishni süpiti bilen karingiz bolmighan halda püttürisiz-de, axir zor ziyan yenila özingizge bolidu. mesilen, siz bir chet el tili kursi échishni dostliringiz aldida dawrang qildingiz deyli, emeliyette bundaq kursni échish siz oylighandek ongay bolup chiqmidi, shuning bilen teyyarliqni puxta qilip, kéyinrek ish bashlashning ornigha men bashqilargha ashkarilap, dawrang sélip boluptimen, échiwéreychu, deysiz-de, ketken waqit we iqtisadiy ziyan sizni xéli uzun’ghiche orningizdin turalmas qiliwétidu. riqabette yügürüsh siziqidin baldurla chiqiwélishqa qarighanda sizning yügürüsh sür’itingiz muhim orunda turidu, chünki igilik tiklesh addiy haldiki yüz métirgha yügürüsh musabiqisi emes, belki uzaqqa sozulghan menzildur. buning üchün sizde choqum özingizge xas musteqil ish tutush éngi we mukemmel bilim qurulmingiz bolushi zörür. siz yashsiz, sizge teyyarliq qiliwélishqa toluq waqit bérilgen, lékin bu waqitni ünümlük ishletmisingiz jem’iyetning bésimlirigha teng turalaydighan bolup yétiship chiqishta ülgürelmeysiz, jem’iyette put dessep turush üchün özingizni pilanliq halda terbiyilishingiz, öz-özingizdin her minut halqip, özingizni toluqlap turishingiz kérek. azraqla bilimingiz bilen pexirlinip qalsingiz, aqiwet riqabette shallinip qalisiz.
özini layihilesh xuddi yumshaq détal layihileshke oxshaydu. yumshaq détalmu birinchi ewlad meydan’gha chiqqinidila qusursiz we yaxshi bolup ketmeydu, birinchi neshri barliqqa kélip bazargha sélin’ghandin kéyin, uni ishligüchi dawamliq kem yerlirini bayqap, yétersizlikni özgertip, yéngidin ikkinchi neshrini barliqqa keltüridu, bu xil yéngi neshr qilin’ghan seper bejayiki menggülük seperge oxshaydu, bir neshrini sétiwalghan kishi kéyinki neshrini yene zariqip kütidu, chet el yumshaq détal bazirida xéridarlar kemkütisiz yumshaq détalni emes, belki kéyinki yéngi nusxisi izchil neshr qilinishi mumkin bolghan yumshaq détalni sétiwalidu, shunga dangliq shirketlerning kemchiliki bar mehsulatliri shu xil mehsulati bar, lékin kéyinki neshrining chiqishi ishenchsiz bolghan shexsler teripidin tüzülgen yumshaq détallarning bazirini yéngeleydu, kéyinki neshrini otturigha chiqirish sür’iti téz we kéyinki neshrining mukemmellishish kölimi chong bolghan shirketlerning oxshash mehsulatlar riqabitide dawamliq halda riqabetchiliridin yétishküsiz derijide uzap monopolluq hoquqigha érishishimu ene shuningdin. shunga, sizning özingizni layihilishingizde kemchillikingizning bolushi héchqanche ish emes, peqet özingizning kéyinki neshrini dawamliq barliqqa keltürüshingiz muhim halqa, shu waqittila tengtushliringizning ichide berkammalliq monopolluqigha yételeysiz.
hazir jem’iyette yaxshiraq yashash bilen adettiki yashashning otturisidiki perqni hés qilalmaydighanlar xéli köp, ular özlirige qarighanda bashqilarning hemme jehette üzüp ketkenlikini teqdirge artip qoyidu. özlirining némishqa arqida qalghanliqidiki sewebni tashqi amildin izdeydu. ular hettaki paydini az élip, japaliq tijaret qiliwatqanlarni döt chaghlishidu, ashu xil ish bilen tola shughullinip, épi-jipini bilip ketkenlerni mute’essip, yéngiliq yaritalmaydighan hamaqet sanap, ularni tewekkülchi emes dep qarishidu. bilishingiz kérekki, hazir xéridarlar béyishqa aldirap ketmigen tijaretchilerni yaqturidu, shunga puxta qedem bilen béyighanlarning xéridari köp bolidu, ularning qolidin xéridarlarni sizdek tézla béyitimen dégen yaman niyet bar kishining tartiwélishi asan emes, xéridar eqilliqliship ketken zaman bu.
sewrchanliq axirqi hésabta küch toplash démektur. herxil boran-chapqunlargha berdashliq béreleydighan, sayiside talay adem sayidiyalaydighan bir tüp derexni aldirap yétishtürüwalghili bolmaydu, buning üchün izchil perwish qilish bilen yéterlik haldiki sewrchanliq bolmisa bolmaydu. shunga, bügünki dewrde pen-téxnikining küchige xurapatlarche choqunup aldirap kétishmu hazirqi insanlarning omumiy késili bolup qaldi, emma, siz sewr qildim dep igiligen bilimliringiz bilenla qana’etlinip qalsingiz, yene passip orun’gha chüshüp qalisiz. mesilen, sizni kompyutér aldida bir mashinist deyli, siz ishxana basma matériyalliri yaki shexslerning doklat-höjjetlirini, kitab-zhurnal betlirini urup bet yasap bérip pul tapisiz, lékin bundaqlar intayin köp, uning üstige kishiler bara-bara özliri urup höddisidin chiqishqa yüzlenmekte. démek, adettiki xet urghuchiliqtin halqimisingiz ach qalisiz, kirimingizni saqlap qélishingiz üchün qandaq qilishingiz kérek? choqum bashqa iqtidarlarni, yeni muqawa layihilesh, élan ishlesh, tor bet yasash qatarliqlarnimu ögining. chünki, xet uridighanlarni téz we köp tapqili bolsimu, emma yuqiriqidek iqtidari barlarni xéli izdigende andin tapqili bolidu.
démek, yéngi meshghulatni tépish iqtidari yashlarda bolushqa tégishlik eng zörür iqtidar, yashlar buning üchün choqum özini yéngiliqqa urup turushi kérek. emeliy iqtidar meshghulat jeryanida yétilidu, iqtidarliqlarning özidin éship qalghan waqti yétishmigen meshghulatliri bolsa iqtidarsizlarning qilidighan ish tapalmasliqtek haletlirige obdan shapilaq bolalaydu.
siz eger igiligen bilimlerdin halqish iqtidarini yétildürüp mangalmisingiz, tebi’iy haldila muweppeqiyet sehnisidin shallinip qalisiz. eger siz ishtin sirt ishleshni noqul pul tépish dep chüshensingiz yaki shu boyiche mu’amile qilsingiz, xatalashqan bolisiz. mesilen, siz melum bir shirkette ishlesh jeryanida xuddi razwétchiklardek axbaratlarni igilishingiz, özingizde axbarat jughlanmisi toplishingiz kérek, lékin bu bilimler yenila özingizning bilimi bolmaydu, shunga ashu doramchiliqtin halqip kétish, yéngiliq yaritish, ijad qilish iqtidaringiz bolmisa yene bolmaydu. hazir oxshimighan muhitqa maslishishta bashqilarning örnek endiziliri asasida yéngidin yaritilghan özige xas we mas meshghulat qurulmisi muhim rol oynaydu, shunga özingiz ishligen karxanining tüzümliri, meshghulat tertipliri, mehsulatning tennerxi qandaq dégenlerni puxta bilgendin bashqa, yene yéngi tereplerni bayqashqimu mahir bolmisingiz bolmaydu. qarang, istémalni échish üchün boz yerler tolup yétiptu, bu boz yerlerni échishta sizge oxshash yashlar, studéntlar muhim qoshun, elwette.
meshghulat échish noqul shu meshghulat bilen shughullan’ghuchilarningla tirikchilik menbesi bolup qalmaydu, mesilen, téléwiziye filimlirini ishlesh burun yoq idi, shexsler meblegh salghan téléwiziye tiyatirliri meydan’gha kéliwidi, ashu filim ishligüchiler pul tépipla qalmastin, yene shu téléwiziye filimlirini sétip tapawet qilidighan ün-sin dukanlirining meydan’gha kélishige seweb boldi, buningliq bilenla qalmay erkin kesip sheklide naxsha-muzika mahariti we rol élish mahariti bilen jan baqidighan sen’etkarlarmu barliqqa keldi, ichkiri ölkilerdin bashlan’ghan sen’et ömeklirini bazargha ittirish shamiligha shinjangdiki sen’et ömeklirining berdashliq bérish-bermesliki kölemleshken sen’et bazirining barliqqa kélish-kelmeslikige baghliq bolup qaldi, shunga bu tereptin éytqanda, yene yéngiche bazar échish zörür bolup turmaqta.
öz waqtida in’glizlar amérika quruqluqini tépip altun qézish qizghinliqi kötürülgende, birsi altun qézishqa kéreklik gürjek sétip eng aldida béyighaniken… démek, diqqet qilsingiz, nurghun pul tapqili bolidighan meshghulatlar qézip chiqilishni saqlimaqta.
shunga, herqandaq bir ademde hemmidin muhimi öginish iqtidari bolushi kérek. hazirqi bilim nahayiti téz yéngiliniwatqan we öginishke tégishlik bilimler intayin köp bolghan bu zamanda sizning bilmiginingiz eyib emes, eyib bilmiginingizni biliwélish üchün tirishmighanliqingiz, öz wezipe, mejburiyitingizni ada qilishta muhim rol oynaydighan bilim we téxnika ötkilini téz hel qilmighiningiz bolup hésablinidu. herqandaq bir shirket we karxana deslepki igilik yaritish basquchidin kéyin tereqqiy qilish menzilini békitidu, ulargha shirketning tereqqiyatigha wekillik qilidighan ixtisasliq xadimlar zörür bolidu.
uyghurlar qurghan karxanilardimu hazir gewdilik saqliniwatqan mesililerning biri, bashqurghuchilarning inchike meshghulatlargha rehberlik qilish iqtidarining ajiz bolushi we ish halqilirighiche emeliyleshken bashqurghuchi xadimlarning kem bolushidur. yeni kespiy bashqurush, ishlepchiqirish yaki soda bashqurghuchisi, maliye bashqurush, xadimlarni wezipilirigiche emeliyleshtürüp bashqurush, ambar bashqurush, meshghulat bashqurush… dégendeklerde heqiqeten éhtiyaj bar. lékin, ish ornini yaritalaydighan studéntlarning azliqi rayonimizning iqtisadigha melum derijide tesir körsetmekte. aptonom rayonimizdiki karxanilarning ma’ashi intayin töwen, yuqiri ma’ashni özingiz yaritisiz. bilip qélingki, shirketler parawanliq orni emes. ular dashqazan en’enisini alliqachan süpürüp tashlighan. siz bir minut toxtighan haman ish heqqidin quruq qalisiz.
sana’et dewrining ixtiraliri we bayliqliri 20-esirdiki atom dewri, uchur dewri we bilim igiliki dewrini tughdi. shuning bilen insaniyet jem’iyiti tereqqiyati téximu tézleshti. nurghun nersiler asanlashti. dunya téximu konkrét, emeliyliship ketti. yer shari kichiklep bir kentke aylinip qaldi. intérnét téxnikisi arqiliq biz héchnersimizni yoshuralmayla qalidighan bolduq. mana emdi tereqqiyat qaynimigha yaqimizdin sörelgen péti kirip kelduq. «bizni aramimizda qoyunglar, biz mushundaq yashawérimiz, bizge tereqqiyatning kériki yoq!» dep towlisaqmu, yighlisaqmu héchkim qulaq salmaydu. bügünki tereqqiyat rehimsiz.
studéntlarning köpinchisi mektepte ögen’gen bilimlirining jem’iyette ishlinish derijisi bilen hésablashmay, körenglep kétidu. kichik ishni yaratmaydu, chong ishni qilishqa qurbi yetmeydu, yaki pursiti kelmeydu. shunga, ürümchide medikarlar yashiyalaydu, emma oqush püttürüp xizmet izlep yürgen studéntlar yashiyalmaydighan ehwal körülidu. studéntlarda pursiti kelgende medikarlardinmu nan talishalaydighan roh bolsila andin chiqish yoli tapalaydu. ular özlirining studéntliq qalpiqini chong bilmesliki kérek. bu xil alahidilik ularning jem’iyetke chiqqandin kéyin bashqidin öginishige tosqun bolidu. uning üstige ularda mesililerni addiy halda kitabtiki nezeriyilerge sélip ölchesh, bashqilarni yaratmasliq, éwen tépish pisixiksi xélila yuqiri.
shiddetlik éqiwatqan deryadin ötmekchi bolghan bir peylasop bir kémichining özini deryadin ötküzüp quyushini ötünüptu. kémichi peylasopni kémisige olturghuzup, palaq urup qarshi qirghaqqa méngiwatqanda, peylasop kémichidin soraptu: «siz tarixni bilemsiz?», «yaq» dep jawap bériptu kémichi. «undaqta siz,−deptu peylasop, −hayatingizning teng yérimidin mehrom bopsiz». birdem méngip peylasop yene soraptu: «siz matématikini tetqiq qilghanmu?». «yaq» deptu kémichi. «undaqta siz hayatingizning tengdin tolisidin mehrum bopsiz» deptu peylasop. peylasop kémichi bilen paranglishiwatqanda, tuyuqsiz shiddetlik bir dolqun kélip kémini aghduruwétiptu. peylasop bilen kémichi derya dolqunigha chüshüp kétiptu. bu chaghda kémichi warqirap peylasoptin soraptu: «sizsu üzüshni bilemsiz?», «yaq» dep jawab bériptu peylasop jiddiyliship. «undaqta siz,−dep towlaptu kémichi,−pütün hayatingizdin mehrum bopsiz!».
uyghur karxaniliri gerche intayin az sanda we emdiletin gülliniwatqan yash karxanilar bolsimu, ularning talantliqlargha bolghan éhtiyaji intayin yuqiri, ular karxanisining güllinishige payda élip kélidighan hertereplime bilimi barlarni, yeni konkrét, ishenchlik, qayil qilarliq layihiler bilen kelgenlerni qarshi alidu, mesilen, melum yash bir shexsiy igiliktiki karxanining emeliy ehwalini tetqiq qilip, karxana xojayinining yéngiliqni asan qobul qilidighanliqini, karxanining teshwiqati we ichkiri ölkiler bilen bolghan alaqisini kücheytish xiyalining küchlüklikini hés qilip, mushu nuqtidin paydilinip karxana xojayinini qayil qilmaqchi boluptu. u awwal nechche kéche-kündüz tiriship ishlep bu karxanining intérnét tor bétini ishlep püttürüptu, karxana xojayini buni körgendin kéyin, uni derhal qobul qilishni qarar qilip, mushu yasighan tor bétini torgha tizimlitip chiqip, uni mukemelleshtürüshke orunlashturuptu. shuning bilen u bir tereptin tor bétini mukemmelleshtürüp uyghurlar xéli köp köridighan tor betke aylanduruptu, yene bir tereptin ichkirisidiki munasiwetlik zawutlar bilen torda alaqiliship ichkiri bilen bolghan alaqini qoyuqlashturup mu’eyyen payda yaritiptu.
démek, sizning kelgüside qandaq adem bolushingiz hazirdinla belgilinidu, sizning uzun mezgillik tiriship kéliwatqan pilaningiz barmu-yoq? derslerni qarighularche ögenmey, kishilik hayat we nishanliq bashqurush heqqide oylandingizmu-yoq?… siz özingizmu bir qoshun, qoshun qomandani. eqil, héssiyat, waqit, munasiwet… qatarliq bir-birige munasiwetlik mushundaq tereplerni xuddi siz armiyini yaki chong karxanini bashqurghandek bashqurushingiz, tüzüm békitishingiz kérek. étiqadning özi özingizning memlikitide qanun, siz jenggiwar qoshunmu yaki chirik hakimiyetmu? pilanlash yétekchi nezeriyisi shuki, jem’iyet tereqqiyatining éhtiyajigha uyghunlishish kérek. ademde igilesh we yaritishtin ibaret ikki iqtidar bolidu, shunga herqandaq yash dewr özgirishning ritimigha, dewrning tomurini tutushqa mahir bolushi, ögen’gen azraq bilimi bilen qana’etlinip qalmay, özige téngilghan qélip we ölchemlerdinmu halqishi kérek.
töwendiki yéngi oqush püttürgen bir studéntning qandaq ish bashlaydighanliqi heqqidiki pilani bolup, bizni xéli chongqur tonushqa ige qilidu.
mekteptiki chéghimdimu jem’iyet men üchün goya keskin bir jenggahtek tuyulatti, ashu jengge puxta teyyarliq qiliwélishim kéreklikini chongqur hés qilattim. shundaqtimu oqush püttürüp jem’iyetke chiqish yéqinlap kelgenséri men hoduqtum, qandaq teyyarliq we qaysi maharetlerni we asaslarni yaritiwélishimni bilip bolghuche, yeni mektepning eng chongqur, séhirlik tereplirini hés qilghan chaghlirimda oqushni püttürdüm. emdiki gep xizmet ornumni özüm tépish idi. gerche tagham manga meblegh sélip, shirket qurup bermekchi bolghan bolsimu, lékin méning hazirche diréktorluq pellisi boyiche ish bashlighum yoq. chünki, manga nurghun meshghulatlar halqisi qarangghu. xuddi esker bolup baqmighan général asan meghlup bolghinidek, tézla weyran bolushum mumkin. bu xuddi su üzüshni bilmey turup déngizgha sekrigendekla ish bolup qalidu, xalas. men héch bolmisa üch-töt yilghiche bashqilargha yallinip ishlishim, tijaretning yollirini bilishim lazim. yallinip ishlesh jeryanida men öginidighan terepler bek köp bolsa kérek, dep oylaymen. bashqilarning déyishiche, uyghur shirketlirige yallinip ishlisingiz, yétersiz tereplirining köplükidin ulardin asanla könglingiz qalghudek, bu men üchün élip éytqanda, tejribe-sawaq yekünleshning obdan pursiti iken. shunga, men bir mezgil uyghur shirketliride ishlesh qararigha keldim. men uyghur shirketliridila emes, yene chet el shérikchilikidiki shirketlerdimu yallinip ishleymen. özüm ishligen shirketlerning meshghulat tüzümliri, adem ishlitish yolliri, maliye bashqurush we soda saheside bilishke tégishlik ishlarni birmubir bilip bolghandin kéyin, özümni layiqlashturup andin musteqil ish bashlaymen…
nöwette rayonimizdiki aliy mektep oqughuchilirining bosh waqti bir qeder tola. ular shu bosh waqittin ünümlük paydilinishi kérek. nurghun bilimler emeliyet siniqi arqiliq öginilidu, shunga kompyutér fakultétining oqughuchisi kompyutér shirketliride, igilik bashqurush fakultétining oqughuchisi shirketlerning katibat bölümide, qanun fakultétining oqughuchisi adwokatliq ish béjirish orunlirida, edebiyat kespide oquwatqanlar gézit-zhurnallarda oqushtin sirt ishlep özini chéniqtursa buning ijabiy ünümi chong bolidu. mubada bélgéytismu aliy mektepte oquwatqan chéghidin bashlap ishlimey, noqul oqush bilenla bolghan bolsa hazirqi kompyutér inqilabigha rehberlik qiliwatqan mikrosoft «impériyisi»ni quralmighan bolatti.
men tonuydighan bir oqughuchi bar, u aliy mekteptiki igilik bashqurush fakultétining oqughuchisi idi, u mektep püttürgiche ata-anisidin bir tiyinmu pul almay oqudi. buning üchün u ottura asiyadin kelgen rus tijaretchilerge mal tonushturghuchi bolup ishlidi hem bu jeryanda ruschini öginiwaldi. soda tijaretning qandaq bolidighanliqini biliwaldi. pul tépishning sirini ögendi. mektep püttürgendin kéyin hökümet organlirida ishleshni ret qilip, bir kolléktip shirkette ishlep özini chéniqturup, musteqil tapqan puli bilen chet elge oqushqa chiqti. uning musteqil ishlesh iqtidari uning chet eldimu ela oqushigha türtke bolup kéliwétiptu.
shundaq, namratliq iqtidarsizliq we yarimasliqning netijisidur. mundaqche éytqanda, jinayettur. siz oquwatqan bir studént. pulgha bolghan éhtiyajingiz hergiz töwen emes. ashu yiraq sehrada qalghan japakesh ata-aningiz siz üchün néme künlerni körmidi? néme japalarni tartmidi? yémey yighip, tapqan-terginini jemlep ewetip bériwérishi sizde xijaletchilik tuyghusi shekillendürmidimu? sizde anche-munche bolsimu pul tépip, öz chiqimingizni qamdash istiki oyghatmidimu?
nahayiti chiwer bir karxanichi bolup, u karxanisigha oquwatqan oqughuchilardin bir neper xadim almaqchi iken. u özlirini tizimlatqili kelgen 30 neper baligha mundaq deptu: «bu bir belge, awu yerde bir top bar, ashu topni étip mushu belgige tegküzüshünglar kérek. silerge peqet yette qétimla top étish pursiti bar. kim topni belgige eng köp tegküzelise, shuni xizmetchilikke qobul qilimen».
netijide, oqughuchilarning héchqaysisi topni nishan’gha tegküzelmeptu. u adem oqughuchilargha: «ete yene kélip qayta sinap béqinglar» deptu. etisi oqughuchilardin peqet birsila keptu we topni yette qétim étip hemmisini nishan’gha tegküzüptu. buningdin heyran qalghan xojayin oqughuchidin: «qandaq qilip topni nishan’gha tegküzidighan boldung?» dep soraptiken, oqughuchi: «men sizge ishlep tapqan pulum bilen anamgha yardem bermekchi idim. shunga, tünügün qaytip bérip, kéchiche meshiq qildim» dep jawab bériptu.
démek, u balining bu xizmetke érishkenlikide gep yoq. chünki, u bir xizmetchi xadimda bolushqa tégishlik asasiy sapani hazirlighan hem ésil pezilitini ipadiligen.
yéterlik ussuzluq teyyarliwalalmighan bolsingiz, eng yaxshisi chöl sepirini qilmang, chünki jem’iyet keskin jenggah, shunga ata-aningiz we jem’iyet sizni aliy mektepte oqutuwatidu. lékin aliy mekteptiki oqushingiz jiddiy, riqabetlik ritimde ötmigechke, bu yer siz üchün peqet ézilenggülük, ghemsizlik, öz shara’itigha mas kelmigen chongchiliq we ré’alliq bilen kari bolmaydighan romantikiliqlarni bexsh etti, siz shu terizde oquwatisiz. ata-aningizning pul ewetip, sizni aliy mektepte oqutushi siz üchün éytqanda téz axirlashturushqa tégishlik, emma hazirche amalsiz qobul qilghan haqaret bolup tuyulishi kérek idi, özingizning jénini özingiz jan étish, eqelliy ademlikni ésingizge élishning ornigha, ata-aningizning béqishigha adetlinip qaldingiz…
shundaq, bizge normal tuyulup, hetta adetke aylinip ketken bezi ishlar iqtisadiy qanuniyet we bazar igiliki shara’itidiki bizdila saqlinip qéliwatqan binormal hadise bolup qaldi. mesilen, xizmet tépish mesiliside kishilirimiz xizmet éhtiyajining özinila ishleshke könüp qalghan. ular chet ellerdikilerdek da’im ishsiz qélish xewpi bilen kichikidin xizmet tépish, ish tépip qilish, pul tépish iqtidarini yétildürüshni xiyaligha keltürmigen. mana bu amil sizge oxshash hemme ishta bashqilargha béqinidighan yashlarning kélip chiqishigha seweb bolghan…
eng muhimi, sizde «öz chiqimimni özüm kötürimen» dégen niyetning turghuzulishidur. eger shundaq oygha kelsingizla, etrapingizda sizge qilghudek ishlar nahayiti köp tépilidu. buning üchün biraqla köp pul tépish yaki yuqiri ma’ash xam xiyalini chörüwétishingiz kérek. ésingizde bolsunki, uyghurlarning ichide bay hésablinidighanlarning köpinchisi pul tépishni eng kichik ishlardin bashlighan. üzlüksiz piship yétilish basquchini bashtin kechürgen. sizmu bügün pul tapalmisingiz ete, ete tapalmisingiz ögün tépishingiz mumkin. gep özingizning pul tépish iradingizning bar-yoqluqida. chünki, irade bolmisa, héch ishni bashqa élip chiqqili bolmaydu. öz waqtida édisonning bir yardemchisi: «biz nurghun waqitni israp qiliwettuq, ilgiri-kéyin bolup 20 ming qétim tejribe élip béripmu jughlanma lampuchkining wolfira simini yasighili bolidighan matériyalni tapalmiduq!» dégende, édison: «yaq, biz wolfiram simini yasighili bolmaydighan 20 ming xil maddini biliwalduq!» dégeniken. édisonda ene shundaq irade we özige nisbeten ishench bolghachqila axir közligen meqsitige yételidi, tarixni özgertelidi…
ésingizde bolsunki, bashqilargha béqinip yashap kön’gen ademning menggü öz aldigha tallishi bolmaydu. öz aldigha tallishi bolmighanlarning tizgini bashqilarning qolida bolidu. konilarda «özüng bilgen yolni atanggha berme» dégen temsil bar. shunga, men deymen, özingiz yol téping, özingiz pul téping. mana bu özingizning mewjutluqini, qimmitingizni ispatlaydighan birdinbir yol!

(«yashliq desturi» namliq bir yürüsh kitabtin)