bu süret TRT Habertoridin élindi
uyghur pochtisi, 24- yanwar
zulhayat ötkür
1909- yili qazaqistanning sarayjik sheher xarabisida élip bérilghan arxé’ologiyelik qédirip tekshürüshte, yil dewri 13-14-esirlerge tewe ikenliki ispatlan’ghan birdane sapal küp qéziwélin’ghanidi. tetqiqatchilar tekshürüsh netijiside bu sapal küpke 11- esirde yashighan büyük alim yüsüp xas hajipning alemshumul esiri «qutadghu bilig» tin we tesewwupchi sha’ir ehmed yesewining hékmetliridin üzündiler oyulghanliqini ispatlap chiqqan.
türkiye TRT Haber torinng 21- yanwar xewiride, enqere haji bayram weli uniwérsitétidin dotsént doktor mesut qaraqulaq ( Mesut Karakulak) ning mezkur sarayjik küpi toghrisidiki közqarashliri bayan qilin’ghan. dotsént doktor mesut qaraqulaq bu sapal küpning öz nöwitide bizge türk medeniyet tarixini yorutup bergenliki hemde türk tili we sen’iti üchün chongqur ehmiyetke ige ikenlikini tekitleydu.
bügünki künde qazaqistanning gherbidiki atiraw (Atyrau) wilayitige jaylashqan sarayjik (Saraishyk ) bir zamanlar tarixtiki altun orda döliti dewride shanliq izlarni qaldurghan sheherlerning biri bolup, türk dunyasigha ortaq tarix we medeniyetke sahib bolghan makandur. kaspiy déngizining sherqiy shimal qirghiqigha, ural deryasining qirghiqigha jaylashqan sarayjik ottura esirde sherq bilen gherbni tutashturidighan chong soda we medeniyet yollirining eng muhim merkezlirining biri idi.
eyni waqitta deshti qipchaq dalalirining gherbiy chétige jaylashqan bu sheher peqet siyasiy merkezla bolup qalmastin, belki islam dunyasi bilen türk dunyasi otturisidiki alaqe torining késishken jayi hésablinatti. shundaqla sherqiy yawropa bilen ottura asiyani öz’ara baghlaydighan istratégiyelik rayon idi.
sarayjik küpidiki« qutadghu bilig» izliri
1909-yilidiki qézishta yer astidin qéziwélin’ghan 24 parche sapal parchilirini yemlep qurashturush netijiside, bir dane su qachilaydighan sapal küpning üstide 11-esirdiki edebiy til qaraxaniylar türkchisi yeni xaqaniye tilida yézilghan yazmilar barliqi éniqlan’ghan.
bu yazmilarni tunji qétim 1910- yili türkolog a. samoylowich oqughan we élan qilghan. kéyin, türkolog réshit rehmeti arat bu misralarning «qutadghu bilig» dastanidin élin’ghan béyitlar ikenlikini jezmleshtürgen. «qutadghu bilig» ning wéna nusxisining 274- béyitida shundaq bayan qilinidu:
«eqil körki tildur, bu til körki söz,
kishi körki yüzdur, bu yüz körki köz.»
küptiki yene bir hékmet
dotsént doktor mesut qaraqulaq küp yüzidiki yene bir qur üzündining sopistik xususiyitige asasen, tesewwup sha’iri ehmed yesewining hökmetliridin bolushi mumkinlikini otturigha qoyidu. bu hökmet « bilim we sen’et insanning güzellikidur. kishiler bilim élish üchün hetta hayatinimu pida qilidu» dégen mezmunda idi.
11-esirde qaraxaniylar sulalisi dewride meydan’gha kelgen edebiy miraslarning nechche esirdin kéyin nechche ming kilométir uzaqliqtiki altun orda zéminidiki su komzikige oyulushi heqiqeten bizni heyran qaldurighan bir ish. bu bir dane addiy sapal küpning türk kültür tarixini yorutup bérishi mesilisige kelsek, türk-islam dunyasining kilassik nemuniliridin élin’ghan üzündilerning orda saraylardila emes, xelqning kündilik turmush buyumliridin orun élishi eyni dewrdiki edebiy éqim we idé’ologiyening xelq arisida keng tarqalghanliqidek heqiqetni eks ettürüp béridu dep qarashqa bolidu.
bügünki künde uyghur kimliki we döletchilik idiyesining namayendiliridin bolghan «qutadghu bilig» we uyghurmedeniyitining julaliq tajliridin «diwani hékmet» qatarliq eserler xitay hökümitining türlük chekleshlirige uchrap qimmitini yoqatmaqta. bu xil weziyet astida, mezkur eserlerning tarixta bozqir medeniyet belbaghlirighiche sozulghan rayonlarda xelq arisida omumlashqanliqidin xewerdar bolush bizning pexrlinish tuyghumizni urghutidu; shuning bilen birlikte öz medeniyet miraslirimizni qoghdishimiz we chongqurlap tetqiq qilishtek texirsiz wezipinimu zémmimizge yükleydu.
