уйғур почтиси
6-март
уйғур таймизниң хәвәр қилишичә, 1-марттин башлап, хитай шәрқи түркстанда, йеңи бир қанунни иҗра қилишқа башлиди. бу қанун һөкүмәт хизмәтчилиригә немиләрни десә болмайдиғанлиқи, қәйәргә сайаһәткә барса болмайдиғанлиқи вә кимләр билән сөзләшсә болмайдиғанлиқини бәлгиләп бериду; зөрүр тепилғанда, бу чәклимиләр улар үчүн пүтүн өмүр бойи иҗра қилиниду мәзкур қанун йеза-кәнтләргә мәхпийәтлик әмәлдарлирини тәйинләшни буйруйду, шундақла һөкүмәт системисидин чиққан учурларни назарәт қилиш үчүн сүнъий идрак ишлитишни тәләп қилиду.
мәзкур қанун йәнә, журналестлар, чәтъәл һөкүмәтлири йаки нсан һәқлири тәкшүргүчилири билән сөзләшкән һәр қандақ кишиниң җинайәт билән әйиплинидиғанлиқини очуқ әскәртиду.
хитайниң дөләт миқйасида бурунла йолға қойулған «дөләт мәхпийәтликини сақлаш қануни» бар болуп, һәр бир өлкә-район буниңға бойсунушқа мәҗбур. шуңа, аталмиш уйғур районлуқ қанун чиқириш оргини 2025-йили 26-нойабирда айрим бир мәхпийәтлик низамини мақуллиғанда, нсан һәқлири паъалийәтчилири дәрһал мундақ бир соъални оттуриға қойди: бу йәр немә үчүн өзигә хас айрим бир қанунға еһтийаҗлиқ болуп қалди?
кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси йалқун улуйол буниңға ениқ җаваб бәрди:
«хитайниң дөләт мәхпийәтлики қануни бар, әмма аталмиш «шинҗаң » даъирилири өзлириниң инсанийәткә қарши җинайәтлирини йошуруш үчүн йеңи бир қанун чиқиришқа мәҗбур болди. йеңи қанунда әмәлдарларниң сайаһәт қилишини чәкләш вә йәрлик органларда мәхпийәтлик ишханилирини қуруш қатарлиқ йеңи иҗра механизми бәлгиләнгән.»
«коммунизм қурбанлирини әсләш фонди»ниң мәсъули вә хитай ишлири тәтқиқатчиси адрийан зенз мундақ деди: «диққәт қилишқа әрзийдиғини, йәккә учурлар мәхпий болмиған тәқдирдиму, улар бир йәргә җәм қилинған санлиқ мәлуматлар ’мәхпий‘ дәп қарилиши мумкин. бу илгири тәтқиқатчилар тәрипидин ишлитилгән нурғун учурларға тәсир көрситиду. бу тәдбирләр аммиви вә ички һөҗҗәтләрдә көрүлгинидәк, райондики аллиқачан интайин қаттиқ болған мәхпийәтлик тәлипини техиму күчәйтиду. шинҗаңниң бу низами хитай хәлқ җумһурийитиниң 2024-йили йеңиланған техиму қаттиқ мәхпийәтлик қануниниң йәрликкә маслаштурулған нусхисидур.»
бу қанундики әң муһим маддиларниң бири тутқун қилиш системисиниң ичидә немә ишларниң болғанлиқини әң йахши билидиған кишиләрни — йәни лагер вә түрмиләрни башқурған әмәлдарларни нишан қилиду. 32-маддиға асасән, мәхпий учурларға еришәләйдиған һәр қандақ һөкүмәт хизмәтчиси вәзиписидин айрилғандин кейин, қанунда «мәхпийәтлик йешиш мәзгили» дәп аталған бир басқучқа кириду. бу мәзгилдә уларниң чәтъәлгә чиқиши мәнъи қилиниду. улар башқа дөләткә көчүп кетәлмәйду, шундақла өзлири билидиған учурлар һәққидә һәр қандақ шәкилдә ашкарә сөзлийәлмәйду.
39-маддида гезит-журналлар, телевизийә, тор супилири йаки шәхсий иҗтимаъий таратқу һесабатлирида «мәхпий» дәп қаралған учурларниң елан қилиниши хәвпсизликкә тәһдит дәп бекитилгән. хитай даъирилириниң илгири тутқун қилиш орунлири, нопус көпийиш нисбитигә дәхли-тәруз қилиш вә нопус йөткәш қатарлиқ тәпсилатларни «дөләт мәхпийәтлики» дәп бекиткәнликини көздә тутқанда, бу мадда әмәлийәттә районниң вәзийитини хәлқъараниң диққитигә сунған шу хилдики хәвәр қилиш паъалийәтлирини җинайәткә айландуриду.
техникилиқ җәһәттин тәсири әң кәң болған бәлгилимә бәлким 24-мадда болуши мумкин. бу мадда органлардин бир йәргә җәм қилинған санлиқ мәлуматларниң ичидики йәккә учурлар мәхпий болмиған тәқдирдиму, уларни бир гәвдә сүпитидә «мәхпий» дәп бир тәрәп қилишни тәләп қилиду. нопус хатирилири, туғулуш статистикиси, диний тизимлаш санлиқ мәлуматлири — йәни мустәқил тәтқиқатчилар вә бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәкшүргүчилири уйғурларниң бешиға немә кәлгәнликини испатлаш үчүн ишлитип кәлгән дәл мушу санлиқ мәлуматлар топлими — бу маддиға асасән пүтүнләй печәтлиниши мумкин.
хәвәрниң толуқ нусхисни уйғур почтиси вә уйғур таймиз ингилизчә то бетимиздин оқуйалайсз
