uyghur pochtisi
6-mart
uyghur taymizning xewer qilishiche, 1-marttin bashlap, xitay sherqi türkstanda, yéngi bir qanunni ijra qilishqa bashlidi. bu qanun hökümet xizmetchilirige némilerni dése bolmaydighanliqi, qeyerge sayahetke barsa bolmaydighanliqi we kimler bilen sözleshse bolmaydighanliqini belgilep béridu; zörür tépilghanda, bu cheklimiler ular üchün pütün ömür boyi ijra qilinidu mezkur qanun yéza-kentlerge mexpiyetlik emeldarlirini teyinleshni buyruydu, shundaqla hökümet sistémisidin chiqqan uchurlarni nazaret qilish üchün sün’iy idrak ishlitishni telep qilidu.
mezkur qanun yene, zhurnaléstlar, chet’el hökümetliri yaki nsan heqliri tekshürgüchiliri bilen sözleshken her qandaq kishining jinayet bilen eyiplinidighanliqini ochuq eskertidu.
xitayning dölet miqyasida burunla yolgha qoyulghan «dölet mexpiyetlikini saqlash qanuni» bar bolup, her bir ölke-rayon buninggha boysunushqa mejbur. shunga, atalmish uyghur rayonluq qanun chiqirish orgini 2025-yili 26-noyabirda ayrim bir mexpiyetlik nizamini maqullighanda, nsan heqliri pa’aliyetchiliri derhal mundaq bir so’alni otturigha qoydi: bu yer néme üchün özige xas ayrim bir qanun’gha éhtiyajliq bolup qaldi?
kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri tetqiqatchisi yalqun uluyol buninggha éniq jawab berdi:
«xitayning dölet mexpiyetliki qanuni bar, emma atalmish «shinjang » da’iriliri özlirining insaniyetke qarshi jinayetlirini yoshurush üchün yéngi bir qanun chiqirishqa mejbur boldi. yéngi qanunda emeldarlarning sayahet qilishini cheklesh we yerlik organlarda mexpiyetlik ishxanilirini qurush qatarliq yéngi ijra méxanizmi belgilen’gen.»
«kommunizm qurbanlirini eslesh fondi»ning mes’uli we xitay ishliri tetqiqatchisi adriyan zénz mundaq dédi: «diqqet qilishqa erziydighini, yekke uchurlar mexpiy bolmighan teqdirdimu, ular bir yerge jem qilin’ghan sanliq melumatlar ’mexpiy‘ dep qarilishi mumkin. bu ilgiri tetqiqatchilar teripidin ishlitilgen nurghun uchurlargha tesir körsitidu. bu tedbirler ammiwi we ichki höjjetlerde körülginidek, rayondiki alliqachan intayin qattiq bolghan mexpiyetlik telipini téximu kücheytidu. shinjangning bu nizami xitay xelq jumhuriyitining 2024-yili yéngilan’ghan téximu qattiq mexpiyetlik qanunining yerlikke maslashturulghan nusxisidur.»
bu qanundiki eng muhim maddilarning biri tutqun qilish sistémisining ichide néme ishlarning bolghanliqini eng yaxshi bilidighan kishilerni — yeni lagér we türmilerni bashqurghan emeldarlarni nishan qilidu. 32-maddigha asasen, mexpiy uchurlargha érisheleydighan her qandaq hökümet xizmetchisi wezipisidin ayrilghandin kéyin, qanunda «mexpiyetlik yéshish mezgili» dep atalghan bir basquchqa kiridu. bu mezgilde ularning chet’elge chiqishi men’i qilinidu. ular bashqa döletke köchüp kételmeydu, shundaqla özliri bilidighan uchurlar heqqide her qandaq shekilde ashkare sözliyelmeydu.
39-maddida gézit-zhurnallar, téléwiziye, tor supiliri yaki shexsiy ijtima’iy taratqu hésabatlirida «mexpiy» dep qaralghan uchurlarning élan qilinishi xewpsizlikke tehdit dep békitilgen. xitay da’irilirining ilgiri tutqun qilish orunliri, nopus köpiyish nisbitige dexli-teruz qilish we nopus yötkesh qatarliq tepsilatlarni «dölet mexpiyetliki» dep békitkenlikini közde tutqanda, bu madda emeliyette rayonning weziyitini xelq’araning diqqitige sun’ghan shu xildiki xewer qilish pa’aliyetlirini jinayetke aylanduridu.
téxnikiliq jehettin tesiri eng keng bolghan belgilime belkim 24-madda bolushi mumkin. bu madda organlardin bir yerge jem qilin’ghan sanliq melumatlarning ichidiki yekke uchurlar mexpiy bolmighan teqdirdimu, ularni bir gewde süpitide «mexpiy» dep bir terep qilishni telep qilidu. nopus xatiriliri, tughulush statistikisi, diniy tizimlash sanliq melumatliri — yeni musteqil tetqiqatchilar we birleshken döletler teshkilati tekshürgüchiliri uyghurlarning béshigha néme kelgenlikini ispatlash üchün ishlitip kelgen del mushu sanliq melumatlar toplimi — bu maddigha asasen pütünley péchetlinishi mumkin.
xewerning toluq nusxisni uyghur pochtisi we uyghur taymiz in’gilizche to bétimizdin oquyalaysz
