uyghur pochtisi, 28-féwral

alp

 istanbuldiki xelq’ara munasiwetler akadémiyesining tetqiqatchisi muhemmet’émin uyghur, sherqiy türkistandiki zulumning 2017-yilidiki ashkara basturush basquchidin téximu xeterlik we sistémiliq bolghan yéngi bir basquchqa qedem qoyghanliqini otturigha qoydi. u yéqinda «erebi 21» (Arabi21) torigha bergen mexsus söhbitide, xitayning nöwettiki taktika özgirishliri we islam dunyasining bu paji’ege tutqan pozitsiyesini etrapliq analiz qildi.

muhemmet’émin uyghurning bayan qilishiche, xitay hökümiti ashkara ijra qilin’ghan meschit chéqish yaki saqal-burut chekleshtek siyasetlerning ornigha, hazir téximu yoshurun élip bérilidighan «yumshaq qirghinchiliq»ni yolgha qoyghan. söhbette déyilishiche, xitay bu basquchta balilarni a’ilisidin mejburiy ayrip xitaylashturush, uyghur nopusini sistémiliq azaytish we kishilerni türme tüsini alghan mejburiy emgek zawutlirigha qamash arqiliq, bir milletning kelgüsini jimjit yoqatmaqta.

muhemmet’émin uyghur söhbet jeryanida ereb we islam ellirining siyasiy we iqtisadiy menpe’etler sewebidin süküt qilishini qattiq tenqid qildi. uning qarishiche, musulman döletlirining xitay bilen bolghan tijaret kélishimlirini diniy qérindashlirining hayat-mamatliq krizisidin üstün qoyushi «iqtisadiy teslimiyetchilik»tin bashqa nerse emes. bolupmu söhbette bezi musulman döletlerning xelq’araliq munberlerde xitayning kishilik hoquq depsendichilikini aqlishi, islamiy qérindashliq pirinsiplirigha xilap tarixiy xataliq süpitide tilgha élindi.

muhemmet’émin uyghur yene islam dunyasidiki nurghunlighan taratqularning xitay teshwiqatining esirige aylinip qalghanliqini eskertti. u, nurghun hökümetlerning sherqiy türkistandiki qirghinchiliqni xitay éytqandek «térrorluqqa qarshi turush» dep qobul qilishining, xitayning öz jinayetlirini yoshurushigha we dunyagha «weziyet normallashti» dep teshwiq qilishigha purset yaritip bériwatqanliqini tekitlidi.

sözining axirida ereb xelqlirini we siyasiy küchlirini oyghinishqa chaqirip, uyghur mesilisining peqet bir siyasiy talash-tartish emes, belki islam ümmitining wijdani we milliy ghururi sinilidighan bir meydan ikenlikini eskertti.

uyghur pochtisining ziyaritini qobul qilghan muhemmet’émin uyghurning déyishiche, u buningdin burunmu erebche qanallarda her xil söhbet we programmilarda qatniship kéliwatqan bolup, bu qétimqi söhbet «erebistan 21» (Arabi21) torining telipi bilen ötküzülgen. igilinishche, erebi 21» (Arabi21) — 2013-yili qurulghan, merkizi en’gliyening london shehirige jaylashqan, ereb tilida xewer we tehlil élan qilidighan aldinqi qatardiki musteqil reqemlik taratqularning biri bolup, yershari xaraktérlik siyasiy, ijtima’iy, iqtisadiy we medeniyet xewerlirini asas qilidiken.

menbe: erebi 21