uyghur pochtisi
2026-yili 30-mart
xelq’ara nsan heqliri mulazimet teshkilati (ISHR) puqralar jem’iyetliri we nsan heqlirini qoghdighuchilarning birleshken döletler teshkilati (b d t) ning alahide tertipliri bilen téximu ünümlük hemkarlishishigha yardem béridighan yéngilan’ghan qorallarni élan qildi. mezkur qollanmilarning uyghurchini öz ichige alghan köp xil tillarda élan qilinishi uyghur herikitining xelq’ara sehnidiki muhim bir ilgirilishi hésablinidu.
yéngilan’ghan «b d t alahide tertipliri boyiche emeliy qollanma» pa’aliyetchilerning b d t nsan heqliri kéngishi teripidin teyinlen’gen musteqil nsan heqliri mutexessisliri bilen qandaq sh ilip baridighanliqi heqqide etrapliq chüshenche béridu.
tunji qétim 2019-yili élan qilin’ghan bu qollanma emdilikte qayta tüzitilgen bolup, in’glizche we xenzuche (addiy we murekkep) tillirida élan qilindi. buninggha qoshumche süpitide, ISHR yene ayrim délolar, ziyanliq siyasetler we téximu keng da’irilik nsan heqliri depsendichilikliri heqqide qandaq uchur yollash toghrisida yéngi bir chüshendürüsh qoralini élan qildi. eng muhimi, bu ikki xil menbe emdi uyghur we tibet tillirida teminlen’gen.
uyghur nsan heqliri heriketliri üchün halqiliq qoral
üzlüksiz ziyankeshlikke uchrawatqan uyghur jem’iyiti üchün éytqanda, bu qorallarning öz tilida bolushi alahide ehmiyetke ige. b d t alahide tertip méxanizmi uyghurlargha qarshi nsan heqliri depsendichilikige munasiwetlik jiddiy mesililerni otturigha qoyushqa bolidighan cheklik xelq’araliq yollarning biridur.
nurghun xelq’araliq qanuniy jeryanlargha oxshimaydighan yéri shuki, alahide tertipler döletlerning melum bir shertnamini testiqlighan bolushini telep qilmaydu, shundaqla ziyankeshlikke uchrighuchilarning aldi bilen öz döliti ichidiki qanuniy yollarni tügitishini shert qilmaydu. bu, dölet ichidiki edliye sistémisidin paydilinish mumkin bolmighan yaki sistéma buzghunchiliqqa uchrighan ehwallarda, bu méxanizmni téximu muhim orun’gha qoyidu.
uyghur nsan heqliri pa’aliyetchiliri bu méxanizmdin töwendiki meqsetlerde paydilinalaydu:
- ayrim délolar boyiche jiddiy chaqiriq sunush;
- sistémiliq xorlash we kemsitish siyasetlirini melum qilish;
- jama’et pikrini oyghitish üchün xelq’araliq mutexessislerni jelb qilish;
- b d t ning doklat bérish qanalliri arqiliq jawabkarliqqa tartish üchün bésim ishlitish.
til tosalghusini yoqitish
uyghurche matériyallarning qoshulushi xelq’ara nsan heqliri sistémisini ziyankeshlikke uchrighan jem’iyetlerge téximu asan qol yetküzgili bolidighan qilishtiki chong bir qedemdur.
«uyghurlar b d t herikitide» (Uyghurs at UN Action Initiative) teshebbusidin rizwan’gül nurmuhemmed bu tereqqiyatning muhimliqini tekitlep mundaq dédi:
«b d t alahide tertipliri uyghur jem’iyiti béshidin kechürüwatqan nsan heqliri depsendichiliki üchün muraji’et qilalaydighan az sandiki yollarning biridur. emeliy qollanma bu murekkep xelq’araliq méxanizmlarni chüshinish üchün zörür bolghan éniqliq we qolaychiliq bilen teminleydu. eng muhimi, bu menbelerning uyghur tilida teminlinishi til tosalghusini yoqitip, jem’iyitimizning b d t alahide tertiplirini öz tilida we öz qedimi boyiche öginishige shara’it yaritip béridu.»
u yene sözige qoshup, bu qorallarning uyghurche bolushi xelq’araliq méxanizmlarni ziyankeshlikke eng köp uchrighanlargha téximu yéqinlashturidighanliqini, yer shari nsan heqliri sistémisi bilen yerdiki emeliyet otturisidiki boshluqni toldurushqa yardem béridighanliqini bildürdi.
mezkur qollanmining uyghurche nusxsini bu yerdin chüshürüng;
