уйғур почтиси
2026-йили 30-март
хәлқъара нсан һәқлири мулазимәт тәшкилати (ISHR) пуқралар җәмъийәтлири вә нсан һәқлирини қоғдиғучиларниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) ниң алаһидә тәртиплири билән техиму үнүмлүк һәмкарлишишиға йардәм беридиған йеңиланған қоралларни елан қилди. мәзкур қолланмиларниң уйғурчини өз ичигә алған көп хил тилларда елан қилиниши уйғур һәрикитиниң хәлқъара сәһнидики муһим бир илгирилиши һесаблиниду.
йеңиланған «б д т алаһидә тәртиплири бойичә әмәлий қолланма» паъалийәтчиләрниң б д т нсан һәқлири кеңиши тәрипидин тәйинләнгән мустәқил нсан һәқлири мутәхәссислири билән қандақ ш илип баридиғанлиқи һәққидә әтраплиқ чүшәнчә бериду.
тунҗи қетим 2019-йили елан қилинған бу қолланма әмдиликтә қайта түзитилгән болуп, инглизчә вә хәнзучә (аддий вә мурәккәп) тиллирида елан қилинди. буниңға қошумчә сүпитидә, ISHR йәнә айрим делолар, зийанлиқ сийасәтләр вә техиму кәң даъирилик нсан һәқлири дәпсәндичиликлири һәққидә қандақ учур йоллаш тоғрисида йеңи бир чүшәндүрүш қоралини елан қилди. әң муһими, бу икки хил мәнбә әмди уйғур вә тибәт тиллирида тәминләнгән.
уйғур нсан һәқлири һәрикәтлири үчүн һалқилиқ қорал
үзлүксиз зийанкәшликкә учраватқан уйғур җәмъийити үчүн ейтқанда, бу қоралларниң өз тилида болуши алаһидә әһмийәткә игә. б д т алаһидә тәртип механизми уйғурларға қарши нсан һәқлири дәпсәндичиликигә мунасивәтлик җиддий мәсилиләрни оттуриға қойушқа болидиған чәклик хәлқъаралиқ йолларниң биридур.
нурғун хәлқъаралиқ қануний җәрйанларға охшимайдиған йери шуки, алаһидә тәртипләр дөләтләрниң мәлум бир шәртнамини тәстиқлиған болушини тәләп қилмайду, шундақла зийанкәшликкә учриғучиларниң алди билән өз дөлити ичидики қануний йолларни түгитишини шәрт қилмайду. бу, дөләт ичидики әдлийә системисидин пайдилиниш мумкин болмиған йаки система бузғунчилиққа учриған әһвалларда, бу механизмни техиму муһим орунға қойиду.
уйғур нсан һәқлири паъалийәтчилири бу механизмдин төвәндики мәқсәтләрдә пайдилиналайду:
- айрим делолар бойичә җиддий чақириқ сунуш;
- системилиқ хорлаш вә кәмситиш сийасәтлирини мәлум қилиш;
- җамаъәт пикрини ойғитиш үчүн хәлқъаралиқ мутәхәссисләрни җәлб қилиш;
- б д т ниң доклат бериш қаналлири арқилиқ җавабкарлиққа тартиш үчүн бесим ишлитиш.
тил тосалғусини йоқитиш
уйғурчә материйалларниң қошулуши хәлқъара нсан һәқлири системисини зийанкәшликкә учриған җәмъийәтләргә техиму асан қол йәткүзгили болидиған қилиштики чоң бир қәдәмдур.
«уйғурлар б д т һәрикитидә» (Uyghurs at UN Action Initiative) тәшәббусидин ризвангүл нурмуһәммәд бу тәрәққийатниң муһимлиқини тәкитләп мундақ деди:
«б д т алаһидә тәртиплири уйғур җәмъийити бешидин кәчүрүватқан нсан һәқлири дәпсәндичилики үчүн мураҗиъәт қилалайдиған аз сандики йолларниң биридур. әмәлий қолланма бу мурәккәп хәлқъаралиқ механизмларни чүшиниш үчүн зөрүр болған ениқлиқ вә қолайчилиқ билән тәминләйду. әң муһими, бу мәнбәләрниң уйғур тилида тәминлиниши тил тосалғусини йоқитип, җәмъийитимизниң б д т алаһидә тәртиплирини өз тилида вә өз қәдими бойичә өгинишигә шараъит йаритип бериду.»
у йәнә сөзигә қошуп, бу қоралларниң уйғурчә болуши хәлқъаралиқ механизмларни зийанкәшликкә әң көп учриғанларға техиму йеқинлаштуридиғанлиқини, йәр шари нсан һәқлири системиси билән йәрдики әмәлийәт оттурисидики бошлуқни толдурушқа йардәм беридиғанлиқини билдүрди.
мәзкур қолланминиң уйғурчә нусхсини бу йәрдин чүшүрүң;
