uyghur pochtisi, 18-dikabir
asiye uyghur

atalmish shinjang uyghur aptonom rayonluq partikomning mu’awin sékirtari, uyghur aptonom rayonluq siyasiy qanun komitétining mudiri chén minggo 3 – dikabir xitayning chang en torida bir maqale élan qilghan. u maqaliside «muqimliq» we «xitayche zamaniwiylashturush» toghrisidiki bayanliri bilen xitay hökümitining uyghurlar üstide yürgüzgen irqiy qirghinchiliq siyasitini aqlimaqchi bolghan. «ijtima’iy muqimliqni qoghdash mes’uliyet tüzümini toluq yolgha qoyup, xitayche zamaniwiylashturushning shinjang uslubini yaritishqa küch qoshayli» dep mawzu qoyulghan mezkür maqalide, bu siyasetler muqimliq, tereqqiyat we bixeterlik bilen baghlinip teshwiq qilin’ghan. qizziq yéri shuki, xelq’ara axbarat, insan heqlirige munasiwetlik doklatlar we gherb döletlirining resmiy bayanlirida bu izahatlargha pütünley bashqiche mene bérilgen.
xitay teripidin izchil tekitlinip kéliwatqan «ijtima’iy muqimliq» we «xitayche alahidilikke ige zamaniwiylashturush» uqumliri yéqin yillarda xitay üchün uyghur éli, yeni atalmish «shinjang»da élip barghan keng kölemlik tutqun qilish heriketliri we jaza lagirliri qurushning qanuniy asasiy qilinip keldi. emma xitay tekitlewatqan bu uqumlar, xelq’ara insan heqliri organliri, gherb döletliri we köpligen musteqil tetqiqatchilar teripidin qattiq ret qilinip, «irqiy qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayet we sistémiliq isan heqliri depsendechiliki» dep bahalanmaqta.
xitay néme deydu?
xitay hökümitining resmiy bayanatlirida uyghur éli izchil halda «térrorluq, ashqunluq we bölgünchilikke qarshi turushning aldinqi sépi» dep teswirlinip keldi. «qayta terbiyelesh merkizi» dep nam qoyulghan jaza lagirliri bolsa, « uyghurlarni kespiy jehette terbiyilesh, qanun ögitish we ashqun idiyilerning asaritidin qutuldurush»ni meqset qilip échilghan waqitliq orunlar, dep izahlandi.
chén minggo qatarliq emeldarlar yazghan maqaliler we resmiy nutuqlarda, bu siyasetlerning «shinjangdiki uzun mezgillik muqimliqni qoghdighanliqi», «térorluq, zorawanliqning aldini alghanliqi» we «iqtisadiy tereqqiyatqa yol achqanliqi» tekitlen’genliki otturigha qoyulup keldi. xitay tashqiy ishlar ministirliqi bolsa, xelq’ara tenqitlerni «siyasiy töhmet» dep ret qilip, gherb döletlirini «xitayning ichkiy ishigha arilashqanliq» bilen eyiblep keldi.
xelq’ara jem’iyet néme deydu?
halbuki, xitayning bu bayanlirigha zit halda, insan heqlirini közitish teshkilati, birleshme agéntliq, b. b. s, xelq’ara kechürüm teshkilati, ruytér agéntliqi qatarliq organlarning doklatliri we tekshürüshliri mesilining bashqa bir yüzini ashkarilap bergenidi.
ruytér agéntliqi we b. b. s élan qilghan ashkarilan’ghan xitay mexpiy höjjetliri, munasiwetlik süretler we sinlargha alaqidar doklatlarda, uyghur élining pütünley qoralliq qarawul, munar, sim tor, qattiq nazaret bilen qorshalghanliqi, türmige oxshap kétidighan chong kölemdiki jaza lagirlirining mewjutluqi körsitildi. bu doklatlarda lagir shahidlirining:
mejburiy siyasiy idiye öginish;
diniy étiqadi we örp – adetlirini inkar qilishqa zorlinish;
mejburiy emgekke sélinish;
qiyin – qistaqqa élinish, tughut cheklesh, jinsiy zorawanliqlargha uchrash qatarliqlar toghrisidiki guwahliqlirigha keng orun bérildi.
jazalar némini körsitidu?
2021-yili 23-mart, amérika, yawrupa ittipaqi, en’gliye we kanada birla waqitta xitaydiki insan heqliri depsendichiliki bilen munasiwiti bolghan xitay emeldarlirigha jaza élan qildi. bu, yawrupa ittipaqining 1989-yildiki tyen’enmén weqesidin kéyin tunji qétim xitay emeldarlirini biwasite insaniy heqliri sewebidin jazalishi bolup, mezkür jaza tizimlikige kirgüzülgenler arisida yuquriqi maqalining aptori chén min’gomu bar.
amérikining sabiq tashqi ishlar ministiri antoniyo blinkén eyni chaghdiki bayanatida, xitayning uyghur élidiki qilmishlirini «irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet» dep atighan, kanada parlaméntimu mushundaq qarar chiqarghanidi.
chén minggo we mes’uliyet mesilisi
bu yerde diqqet qilishqa tégishlik bir nuqta shuki, «muqimliq» we «qanun boyiche bashqurush» ni eng küchlük teshwiq qilghan emeldarlarning özi xelq’ara jaza tizimlikige kirgüzülgen. amérika hökümitining bayanatida, chén minggoning «xalighanche tutqun qilish we hoquqini su’éstémal qilish» bilen eyiblen’genliki körsitilgen.
derweqe, bu ehwal xitayning bayanliridiki atalmish «qanun boyiche idare qilish, muqimliq we bixeterlik» üchün yolgha qoyghan siyasetlirining saxta yüzini körsitip turidu.
«zamaniwiylashturush» dégen néme?
xitay da’iriliri uzun yillardin buyan atalmish «xitayche zamaniwiylashturush» ni «özige xas tereqqiyat yoli» dep teswirlisimu, lékin bu siyaset uyghur élide:
uyghur tilining ma’arip we ammiwi sahedin siqip chiqirilishi;
uyghur kimlikining yoqitilishi;
uyghurlarning diniy étiqadining cheklinishi;
uyghurbalilarning yataqliq mekteplerge zorlap orunlashturulushi;
uyghurlarning mejburiy yosunda xitay ölkiliri yaki bashqa jaylargha yötkiwétilishi;
uyghurlarning yer – ziminlirining mejburiy tartiwélinishi qatarliqlar bilen bir waqitta yolgha qoyulup keldi.
xelq’ara insan heqlirini közitish teshkilatining doklatidimu «xitayche alahidilikke ige zamaniwiylashturush köp xilliqni qobul qilmaydu, belki bir xilliqni mejburiy singdürüshni nishan qilidu»ghanliqi körsitilgen.
xulase
derweqe, xitay hökümiti we emeldarliri atalmish «muqimliq» we «bixeterlik» ni bahane qilip, uyghurlargha qarita élip barghan irqiiy qirghinchiliq siyasetlirini aqlashqa tirishsimu, xelq’ara jemiyetni aldash téximu tesleshmekte. xitay emeldarlirigha qoyulghan xelq’araliq jazalar, uyghur irqiy qirghinchiliqini ashkarlighan türlük doklatlar we shahidliqlar xitayning uyghurlar üstide yürgüziwatqan siyasetlirining addiy menidiki bixeterlik charisi emes, belki bir milletni yer – yüzidin tel – töküs yoqitish üchün yürgüziwatqan sistémiliq dölet térorliqi we insan heqliri krizisi ikenlikini körsitidu.
démek, xitayning bayanliri bilen xelq’ara baha arisidiki bu zitliqlar uyghur mesilisining néme üchün dawamliq dunya jama’itining diqqet merkizide turiwatqanliqini chüshendürüp béridu.