zulhayat ötkür

lin zéshüning «chong bazar soda sariyi»gha tiklen’gen xatire heykili, süret menbesi: xitay sayahetchi shexsiy blogi, 2025-yili, 10-séntebir yollan’ghan.

xitay sayahetchilirining yéqinqi mezgilde tor sehipilirige yollighan mezmunliri we bashqa munasiwetlik menbelerdin érishken uchurlargha asasen, ürümchi xelq’araliq chong baziri etrapigha xitay tarixiy shexsi lin zéshüning heykili tiklen’genliki melum boldi.

2006-yili xitay hökümiti teripidin ürümchidiki qizil taghqa jaylashqan baghchigha lin zéshüning égizliki $3.6$ métir, éghirliqi $12$ tonna kélidighan ghayet zor qashtéshi heykili qopurulghan idi. bu heqte xitay memuriy da’iriliri, «ürümchide lin zéshü heykilini tikleshning ehmiyiti lin zéshüning wetenperlik rohidin öginish, uning shinjang xelqige qoshqan töhpisini xatirilesh, shundaqla yash ewlatlargha milliy rohqa warisliq qilish terbiyesi bérish üchün» dep izahlighanidi. ürümchi chong bazardin orun alghan, yéngidin tiklen’gen heykel del qiziltagh baghchisidiki heykelning kichiklitilgen nusxisi idi.

chong bazar etrapidiki heykelning qachan tiklen’genlikige a’it éniq melumatimiz bolmisimu, emma xitay hökümitining uyghurlar eng zich olturaqlashqan we qoyuq milliy xasliqqa ige rayonda xitay millitidin bolghan tarixiy shexsining heykilini tiklesh qilmishining ich yüzi bizge ayandur. tarixtin buyan ürümchi xelqige pasiban bolup kelgen we ularning qelbidin chongqur orun alghan döng köwrük rayonigha xitay qehrimanining heykilini tiklesh – xitayning siyasiy küchini köz-köz qilip, uyghur xelqige qorqunch sélish we xitay (xen) millitining medeniyet simwoli tamghisini bésish, bu arqiliq uyghur milliy rohini teltöküs berbat qilishtin ibaret rezil gherizidin dérek béridu. bu heriket shi jinpéng hökümiti dewride küchep teshwiq qiliniwatqan «jungxua milliti ortaq gewdisi» berpa qilish sho’ari astida pilanliq élip bérilghan, uyghur xelqige qaritilghan yene bir meydan suyiqest dep éytalaymiz.

öz nöwitide bu heriket xitay hakimiyitining sherqiy türkistanni bésiwalghanliqidek tajawuzchiliq we zorawanliq mahiyitini perdazlash üchün otturigha chiqarghan shermende oyunlirining biridur. hemmige ayan bolghinidek, xitay ezeldin özining uyghur élidiki mustemlikichilik we tajawuzchiliq tarixini yoshurup kelgen. shunga xitay hökümiti bir yaqtin uyghurlar zéminining haman bir küni aliqinidin chiqip kétishidin ensirise, yene bir yaqtin türlük saxta «pakitlarni» otturigha chiqirip, «xitayning ayrilmas bir qismi» qilip körsitishke tiriship keldi.

tarixqa nezer salghinimizda, xitayning sherqiy türkistan zéminida tarixiy shexs yaki epsaniwiy xitay mebudlirining heykel-süretlirini bazargha sélish arqiliq obraz yaritish neyringi ezeldin dawamliship kelgen bir hadise ikenlikini eske alimiz. yéqinqi we hazirqi zaman tarixidin élip éytsaq, atalmish saxta tarixiy qehriman-benchawning qeshqerge tiklen’gen heykili; ürümchi bulaqtagh rayonigha tiklen’gen rehimsiz jallat zo zungtangning heykili; boghda kölige tiklen’gen shi wangmu (buzrukwar ana) heykili; turpan yalquntaghdiki sün wukong qatarliq «gherbke sayahet» epsanisi pérsunazhliri, shundaqla sherqiy türkistanning herqaysi jaylirigha tarqalghan xitay kommunistik partiyesi hökümrani maw zédongning heykelliri buninggha misal bolalaydu. bu qétim ürümchi shehirige yéngidin ornitilghan lin zéshü heykilimu buningdin mustesna emes, elwette.

xitayning uyghurlar zéminida arqimu arqidin xitay shexslirining heykellirini tiklesh qilmishi, emeliyette, xitay teshwiqatidiki «diniy qurulushlarni jungxua ortaq kimlikini muqimlashturush we xitay medeniyiti bilen ozuqlandurushning muhim matériyal asasi qilish» idiyesini qibliname qilghan dep qarashqa bolidu. xitay hakimiyiti uyghur zéminini xitaylashturush qedimini téximu tézlitish meqsitide, uyghurlargha qarita xitay kimlikini «téngish» bilen birlikte uyghur kimlikini **«yoqitish»**ni teng qedemde élip bérishqa yüzlendi. bu heriket nuqtiliq halda islam kimlikini eks ettürgen meschit, mazar qatarliq tarixiy qurulushlarni közdin yoqitishni nishan qildi.

netijide, nechche waqittin béri xitay hakimiyitini rahetsiz qiliwatqan toplushup ibadet qilish we mazar tawabiti qatarliq pa’aliyetler, 2016-yilidin bashlap «diniy qurulushlarni tertipke sélish» bahanisi bilen pütünley cheklendi. hetta barliq diniy tüs alghan örp-adetlermu cheklendi, hetta 1930-yillarda shéng shisey hökümiti toluq ijra qilip bolalmighan «islam öchmenliki»ning dawami süpitide ijra qilinishqa bashlidi (rayin sam, 2022) (Rian Thum). mezkur siyasiy dolqun 2018-yili ewjige chiqip, $5000$ din artuq meschit, $100$ din artuq mazarlarning chéqilishi, taqilishi yaki körgezmixana, réstoranlargha aylandurulushidek qismetlerge sewebchi boldi (UHRP 2019). buning bilen birlikte, islam dini we uyghur medeniyiti bilen bolghan türlük baghlinishi tüpeylidin milyonlarche uyghur we türkiy milletler bigunah türmilerge qamaldi we millet süpitide kolléktip paji’elerge duchar boldi.

jümlidin, «diniy ashqunluq» bahanisi bilen weyran qiliwétilgen qurulushlar qatarida, islam dunyasi we türk dunyasining medeniyet tarixigha büyük hesse qoshqan mehmud kashigheri, tébabet alimi ghazbay we sha’ir, tébabet alimi hüseyinxan tejelli qatarliq üch meshhur shexsning heykellirimu yoqitilghanliqi melum bolghan idi (RFA 2020).

halbuki, hazirqi weziyettin közetsek, xitay hökümiti uyghur xelqining eng muhim meniwi ozuqigha aylan’ghan medeniyet miraslirini yoqitish üchün zor iqtisadiy küch we zéhin serp qilmaqta. bularning qatarida, uyghur diyaridiki chéqiwétilgen heykellerning ornigha, xitayning tarixtiki mustemlikichilik qara niyitige simwol qilin’ghan xitay milletchilirining heykilini uyghurlar olturaqlashqan zéminlarning kindikige tiklep qoydi.

uyghur baliliri xitay hökümrani maw zédongning heykili aldida

undaqta xitayning uyghur jem’iyiti étirap qilghan milliy qehrimanlar heykellirini yoq qilip, uning ornigha xitay medeniyiti we idé’ologiyesi ölchemlirige wekillik qilidighan shexslerning heykellirini tiklesh némini chüshendüridu?

bizge ayanki, xitay hökümitining uyghurlarning öz tarixini untuldurush we milliy özlük éngini yoqitish arqiliq ularning meniwi dunyasini gadaylashturush taktikisi esirler boyi mewjut bolup kelgen. buni insanshunasliq nuqtisidin tehlil qilsaq, antropolog mari doglas (Mary Douglas)ning «paklinish we xewp-xeter» (Purity and Danger) (1966) namliq kitabida, diniy we étnik tesirdin xaliy bolmighan jisim we ish-heriketler adette **«bulghinish»**tin yiraq bolidu dégen nuqti’iynezer otturigha qoyulghan. bu nezeriyeni uyghur zéminida lin zéshü heykilini tiklesh qilmishigha tedbiqlisaq, xitay hökümiti uyghurlargha tewe muqeddes jay we buyumlarni pütünley közdin yoqatqandila, andin «pak» haletke kélidu, shundila xitay döliti uning ornigha özining «sap» milliy simwollirini (national symbols) behuzur dessitishke toluq imkaniyet yaritalaydu. lin zéshü heykili bu menidin alghanda, xitay hökümiti bir qolluq layiheligen «siyasiy paklinish» (political purity) üchün xizmet qilghuchi bir wasite yaki qoralgha aylandurulghan dep qarashqa bolidu.

xitay da’irilirining bashqisi emes, lin zéshüni tallishidiki sewebini mundaq tehlil qilish mumkin:

lin zéshü tarixta xitay impératorigha bolghan siyasiy sadiqliqning wekili dep qarilip kelgen zorlap yaritilghan yene bir saxta qehriman. lin zéshüning tarixtiki ish-izliri pütünley xitay teshwiqat wasitilirining küchi bilen köptürülüp, xuddi epsanidek tarqilip uni bir «xasiyetlik» shexske aylandurup qoyghan, xalas. xitay yazarliri we teshwiqatchiliri uning xitay tarixidiki «epyün cheklesh» herikitide körsetken töhpisidin bashqa yene, lin zéshüni birqanche jehettin sherqiy türkistan we uyghurlargha baghlaydu. birinchisi, karizning xitay ottura tüzlenglikige baghlinidighan su insha’ati ikenliki heqqidiki teshwiqati. lin zéshüning turpanda yerlik xelqqe kariz qézip yer asti süyidin qandaq paydilinishni ögetkenliki heqqide bir qatar sepseteler bazargha sélinip kelmekte. ikkinchisi, uning manju-ching xanliqi dewride uyghur diyarigha sürgün qilin’ghanliqi we sherqiy türkistanning ili rayonida üch yil turghanliqi, bu jeryanda su qurulushi insha’atigha qatniship bashlamchiliq qilghanliqi sepsetisi. lin zéshüning hayati teswirlen’gen xitayche kitablar yaki özi yazghan terjimihal kitabidimu, uning uyghur diyarida su qurulushi insha’atigha qatniship baqqanliqi yaki kariz qézish qurulushigha bashlamchiliq qilghanliqigha da’ir héchqandaq bir pakit uchrimaydu. xulasiligende, xitay hökümitining yuqirida tilgha alghan nuqtiliri pütünley tarixni burmilash we uyghurlarning közini boyash neyrengwazliqini dunyagha ashkarilap béridu.

yenimu inchikilep tekshürüshlerdin melum boldiki, lin zéshü heykili yéqinqi yillarda uyghur diyarining téximu köp rayonlirigha tiklen’gen. ili wilayitidiki «lin zéshü xatire sariyi» we awat nahiyeside berpa qilin’ghan «dolan qebilisi» namidiki baghchilardimu lin zéshü heykili ornitilghan.

ilidiki «lin zéshü xatire sariyi»

«dolan qebilisi» baghchisidiki lin zéshü heykili

xitay hökümitining heykilini tikleshtiki meqset-muddi’aliri heqqide yenimu chongqur mulahize élip bérishqa toghra kélidu:

mustemlikichilikni perdazlap körsitish

xitay özining medeniyet simwolliri arqiliq, uyghurlar zéminining heqiqiy tarixiy xatirilirini yuyup tashlash, uyghurlarning tarixtiki ixtiralirini inkar qilip, uni öz töhpisi qilip körsitishke urunmaqta. lin zéshüning meyli qiziltagh baghchisidiki yaki döngküwrüktiki heykili bolsun, bizge xuddi «tarixni ghelibe qilghuchilar yazidu» dégen sözni xatirilitip turidu. bu heqte antropolog troyillotning (Michel-Rolph Trouillot), (1995), «melum hakimiyetning küch diynamikisi, ötmüshni untuldurush we pakitlarni jimiqturiwétish qudritige ige» közqarishi bizge buni ilmiy jehettin chüshendürüp béreleydu.

xitay merkezlik heriket ölchimini belgilep bérish

xitay teshwiqatigha mas halda, xitayche heriket mizani we ölchimini belgilep bérish, bu arqiliq yerlik xelqning kimni xatirilesh, kimni untush kérekliki toghrisida ölchem belgilep bérish. lin zéshü xitay tarixida hakimiyetke bolghan sadiqliqi bilen medhiyelinidu, derweqe bu xil ish-heriket del xitayning kongzi telimatigha yatidighan idiye asasigha qurulghan. démek, xitay hökümiti xitay idé’ologiyesi exlaq-heriket mizanini her bir uyghurning heriket ölchimi qilmaqchi bolghan. chünki, jem’iyetshunas burzhuning (Bourdieu, 1991) «simwolluq hakimiyet» nezeriyesige asaslan’ghinimizda, xitay hökümiti hakimiyet küchini herbiy küch bilen emes, belki exlaq-tertip ölchimige aylandurup, uyghurlargha qarita qanunluq jazalash yürgüzeleydu. uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki medeniyet perqini «exlaq-heriket islahati» we «bir gewdilishish» arqiliq yoq qilmaqchi bolidu. netijide, islam dini we türk yiltizini untuldurush, bu dégenlik, axirqi nuqtida uyghurlarni tarixiy yiltizidin we köklep chiqqan menbesidin üzüwétish dégenliktur.

xitay kimliki terbiyesini singdürüsh

uyghur milliy rohi we milliy éngigha wekillik qilidighan qehrimanlarning ornigha, xitay qehrimanlirini dessitish qilmishi, uyghur yash ewlatlirining tewelik tuyghusini suslashturup, diniy we medeniyet kimlikige éghir derijide tehdit élip kélidu. halbuki, xitay bu arqiliq uyghurlarni pütünley xitaylashturush gherizini ishqa ashurmaqchi bolidu.

xitay hökümitining mejbur qilish siyasetining mehsuli süpitide, uyghurlarning nechche ming yilliq muqeddes bilgen jayliri weyran qilinmaqta. uyghurlarning tupraqni quchaqlighan qebriliri we mazarlirimu chéqiwétilmekte. ular eqide qilghan, hörmet qilghan kishilerning heykellirimu közdin yoqitilmaqta. bu hal uyghurlarni bara-bara özlirining ata-bowiliri yashap kelgen muqeddes tupraqliri bilen baghlan’ghan ebediylik munasiwitini yoqitishtin ibaret tragédiyege bashlimaqta. ana wetinimizdiki xelqimiz zulumgha we basturushlargha qarshi chiqalmaydu, emma chet eldiki uyghurlar millitimiz haqaretke uchrighanda sükütni emes, qarshiliqni tallaydu. uyghur zéminigha lin zéshüning heykilini köplep tiklesh xewiri muhajirettiki uyghur xelqining ghezipini qozghimaqta we alaqidar orunlargha ashkarilap, xitaygha ünümlük zerbe bérish yoli üstide izdenmekte.

xitayning saxta tarix yaritish neyrengliri aldida uyghurlar héchqachan tewren’gini yoq, eksiche yenila öz millitidin chiqqan tarixiy qehrimanlirining obrazini téximu nurlandurup, kéyinki ewladlargha ülge qilip kelmekte. bir künlerde uyghur zéminida xitay milletchilirining heykellirining ornigha, sherqiy türkistan musteqilliq herikitining meniwi simwollirining heykellirini tikleshke nésib qilghay.

menbeler:

https://uhrp.org/report/demolishing-faith-the-destruction-and-desecration-of-uyghur-mosques-and-shrines/
https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/uyghur-heykeltirash-11242020115244.html
Thum, Rian. (2022). Byler, D., Franceschini, I., & Loubere, N. (Eds.). The spatial cleansing of Xinjiang: Mazar desecration in
context. (pp127-144). Xinjiang Year Zero (1st ed.). ANU Press.
Trouillot, M.-R. (1995). Silencing the past : power and the production of history. Beacon Press.
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.). Harvard University Press.