абдувәли айуп
әскәртиш: обзорлар апторларниң шәхсий көз-қариши болуп, уйғур почтисиниң орган мәйданиға вәкиллик қилиштин дерәк бәрмәйду. уйғур почтисиниң обзор сәһиписи өзгичә (йаки охшимиған) көз-қарашларға сәһнә һазирлайду.
уйғурда һәммә ишниң, сөзниң вақт-саъити болидиғанлиқиға ишинимиз. шуңа, ишни вә гәпни орунлуқ вақитта қилишқа етибар беримиз. хош, шаъир әхмәтҗан осман сөзләватқан, дунйа уйғур йазғучилар уйушмиси сәһиписидә елан қилиниватқан «әлқиссә» мушу ирқий қирғинчилиқ вақтида сөзләнмисә болмайдиған мәзмунму? оғузханни пәйғәмбәр, «оғузнамә» дастанини вәһий, илаһий йарлиқ дейишниң, шуни тәрғиб қилишниң немә зөрүрийити?
**«әлқиссә»**ни әгәр заманни кәйнигә йандуруп миң йил бурунқи қараханлар дәвригә қайтурғили болса, шу параван қәшқәрдә, ронақ тапқан турпан, хотәнләрдә очаққа отунни ташлап қойуп, қишниң соғуқ, қараңғу, узун кечилири бикарчилиқта аңлиса бәкрәк тетип кетиши мумкин. әмма, көңүлниң арами йоқ, диллар ғәш, йүрәкләр дағланған 21-әсирниң тәрәққийати партилаватқан, уйғурниң мәвҗутлуқи хирисқа учриған бу күнләрдә қиссә әмәс, маршларни аңлашқа, ейтишқа, сәпләргә тизилишқа муһтаҗмиз. қилишқа тегишлик, қилмисақ гунаһкар, ләнәткәрдә, нәпрәтлик болидиған бурчимиз қирғинчилиқтин қутулуш, қабаһәттики һалимизға дәрман болуш. сәкраттики һалимизни өзгәртәлмәйватқан икәнмиз, пикир, сөз вә һәрикәтму һалимизға йариша болса әвзәл.
«әлқиссә»ни сөзләш пикир әркинлики. һәр қандақ пикир әркинликигә шәртсиз һөрмәт қилимиз. әмма, һәр қандақ тәшкилатқа тәвә болғандикин сөз-һәрикәттә униң низамнамисигә әмәл қилимиз; бир милләткә тәвә болсақ уларниң көңлини айаймиз, етиқадини һөрмәт қилимиз, сунуқ роһини чул-чул қилмаймиз. милләтниң мутләқ көпи етиқат қиливатқан динға мухалип пикирләрни бир тәшкилатниң атамани сүпитидә, бир тәшкилат мунбиридә тарқитиш хаталиқтин, мәсъулийәтсизлик, гөдәкликтин башқа һечнәрсә әмәс.
әлвәттә, муһаҗирәттә әхмәтҗан османдәк ойлайдиғанлар аз болмаслиқи мумкин. исламни тәнқид қиливатқан, диндин гуманлиниватқан, худадин шәкләнгән кишиләрму хели нурғунду, әмма уни тәрғиб қилип йүрмәйду. тәрғиб қилған тәқдирдиму уйғурларни арамсизландурғудәк тәсир қозғийалмайду. әмма мән әхмәтҗан османниң өз вәзнини дәңсейәләйдиғанлиқиға, немә дәватқанлиқини, дәватқанлириниң ақивәтлирини ениқ билидиғанлиқиға ишинимән. шуңа, әхмәтҗан османдин күтүлидиған тәләп, хәлқимизгә йеңи бир пәйғәмбәр вә илаһий дәстур йаритиш әмәс, өзи нәзмә йезип шөһрәт қазанған әрәб тилида бәш йүз милйондин артуқ әрәбчә сөзләйдиған инсанларға уйғур қирғинчилиқиниң пакитлирини чүшәндүрүш, айан қилиш иди.
әхмәтҗан османниң өзигиму шуни дегән болаттим: сиз дегән бу гәпләр йеңилиқму әмәс, бүгүнки күндә зөрүрму, орунлуқму әмәс. уйғурларда миң йилдин буйан дәп йезип келингән гәпләр улар. уларни әрәбләрдиму миң йиллардин буйан тәрғиб, тәблиғ қилинип һармиди. һәтта у һәқтә мәхсус еқимлар, җилд-җилд китаблар бар, билисиз. йеңидин дин йаритиш тәшәррусиңизни, уйғур етиқадини йеңилаш тәшәббусиңизни бүгүн бизгә дәп немә қилисиз? алдимизда еқиватқан қан бар, қолимизға йа бинт елип таңайли, йа дака билән орайли, йаки болмиса дохтур издәп маңайли! биз немә қиливатимиз?
ундақта немә қилсақ болатти? мәнчә, мәвҗутлуқи тәһдиттә қалған милләт әзалири шәхс сүпитидә тилини, йүсүнини, кимликини сақлап қелиш һәққидә конкерет қилалайдиған нурғун ишлар бар. мәсилән, бир ағинәмниң оғли: «сақал қойувал, дада!» дәпту. немишқа десә: «мән туғулуп көрәлмигән, көрәлмәйдиған турпандики бовамниң рәсимигә охшайдикәнсән» дәп җаваб берипту. бизниң шу бовисиз нәвриләр, шу нәврисиз бовайлар үчүн қилип берәләйдиған ишимиз немә? қилидиған ишимиз җиқ. бу җудалиқниң патрақ ахирлишиши үчүн, бизни вәйран қиливатқанларни күмпәйкүмпәй қилиш үчүн қолимиздин кәлгәнни қилсақ болиду әлвәттә. пәқәт болмиса, ақарған еңәктики сақални чирайлиқ қойуп берип бовисиз балимизни уйғур қилсақ, уйғурлуққа амрақ чоң қилсақ, уйғурчә сүзүк сийақимиз билән хош қилсақму болиду.
«әлқиссә»дә сөзләнгәнләр уйғурчә вә әрәбчә әсирләрдин буйан қулақларда йаңрап турупту. немә өзгәрди? һечнемә! буларни байан қилған әрәбләрдин мәъари, мәнсур һәллаҗ, биздин шаһ мәшрәп, гумнамдин қанчилик адәм әгишип, қанчилик өзгириш һасил болди? һечқандақ тәвриниш пәйда болмиди. уларниң ейтқанлири нәзимләрдә, ғәзәлләрдә, муқамларда қалди, һайат өз йолида давам қилди. кишиләр молламларниң кәйнидә намаз оқушни, мәсчитләрдә таравиһ оқушни, мазар-машайиқларда сама селишни давам әткүзүвәрди. шу «әнәлһәқ!» йәни «мән худадурмән» дәп җакарлиған мәнсур һәллаҗ һайат болған болса, уйғур әмәс инсанла болған болса, «әнәлһәқ» әмәс «уйғур һәқ» дәйтти. уйғурниң һәқлиқ даваси үчүн, бүгүнки уйғурниң тилини сақлап қелиш үчүн йазған, ғурурини қоғдап қелиш үчүн һәрикәт қилған, җенини сақлап қелиш үчүн җан тиккән болатти.
«әлқиссә»дә сөзләнгәнгә охшаш тарихта етиқадлардин қилинған гуманлар, пәрәзләр, һөкүмләр, пәйда болған йеңи еқимлар пәқәт нәзмә, диван вә күллийатларда сақлинип қалди. шу қиссәчи, пәрәзчи вә һөкүмалар бүгүн һайат болған болса, әгәр улар уйғур болмисиму инсанла болған болса, биз көрүватқан қара күнләргә, дуч кәлгән һалакәткә сүкүт қилмайтти. улар әхмәтҗан османға вә әгәшкүчиләргә шуни дәйтти: «әй ихласмәнлирим, силәрни қоллиған болаттим, әмма һазир униң вақти әмәс, орунсиз. чүнки көз алдимда бир милләт сәкратта йатиду, сәкратта!»
өлүмлүк болуватқан, қатилларниң қолида қириливатқан милләттә пикир әркинлики «һаза ечиш», «пәрйад чекиш», «қисасқа тәййарлиқ қилиш», «һазидарларға тәсәлли бериш» болса орунлуқ. өйимиздә немә кийисәк, киймисәк болиду, талаға чиққанда, өлүм болған күни, миллитимиз сәкратқа чүшкән мусибәтлик күнләрдә башқа доппа кийип, ақ бағлаймиз. дәйдиған сөзләрму мусибәткә лайиқ, мурасимға уйғун, кишиләрниң матәмлик һеслириға тәңкәш һаләттә дейилиду. һазир уйғурлар һәммәйлән өлүмлүк, дәрдлик, һазирдар. бундақ күнләрдә артуқчә сөз, бивақит нутуқ, муқамға чүшмәс ғәзәл, чаңчиға охшайдиған аһаңлардин дил азарланғандин худайиму бизар.
тәһрирлигүчи мәсъул муһәррир: таһир имин уйғуриъан
