abduweli ayup
eskertish: obzorlar aptorlarning shexsiy köz-qarishi bolup, uyghur pochtisining organ meydanigha wekillik qilishtin dérek bermeydu. uyghur pochtisining obzor sehipisi özgiche (yaki oxshimighan) köz-qarashlargha sehne hazirlaydu.
uyghurda hemme ishning, sözning waqt-sa’iti bolidighanliqigha ishinimiz. shunga, ishni we gepni orunluq waqitta qilishqa étibar bérimiz. xosh, sha’ir exmetjan osman sözlewatqan, dunya uyghur yazghuchilar uyushmisi sehipiside élan qiliniwatqan «elqisse» mushu irqiy qirghinchiliq waqtida sözlenmise bolmaydighan mezmunmu? oghuzxanni peyghember, «oghuzname» dastanini wehiy, ilahiy yarliq déyishning, shuni terghib qilishning néme zörüriyiti?
**«elqisse»**ni eger zamanni keynige yandurup ming yil burunqi qaraxanlar dewrige qayturghili bolsa, shu parawan qeshqerde, ronaq tapqan turpan, xotenlerde ochaqqa otunni tashlap qoyup, qishning soghuq, qarangghu, uzun kéchiliri bikarchiliqta anglisa bekrek tétip kétishi mumkin. emma, köngülning arami yoq, dillar ghesh, yürekler daghlan’ghan 21-esirning tereqqiyati partilawatqan, uyghurning mewjutluqi xirisqa uchrighan bu künlerde qisse emes, marshlarni anglashqa, éytishqa, seplerge tizilishqa muhtajmiz. qilishqa tégishlik, qilmisaq gunahkar, lenetkerde, nepretlik bolidighan burchimiz qirghinchiliqtin qutulush, qabahettiki halimizgha derman bolush. sekrattiki halimizni özgertelmeywatqan ikenmiz, pikir, söz we heriketmu halimizgha yarisha bolsa ewzel.
«elqisse»ni sözlesh pikir erkinliki. her qandaq pikir erkinlikige shertsiz hörmet qilimiz. emma, her qandaq teshkilatqa tewe bolghandikin söz-herikette uning nizamnamisige emel qilimiz; bir milletke tewe bolsaq ularning könglini ayaymiz, étiqadini hörmet qilimiz, sunuq rohini chul-chul qilmaymiz. milletning mutleq köpi étiqat qiliwatqan din’gha muxalip pikirlerni bir teshkilatning atamani süpitide, bir teshkilat munbiride tarqitish xataliqtin, mes’uliyetsizlik, gödekliktin bashqa héchnerse emes.
elwette, muhajirette exmetjan osmandek oylaydighanlar az bolmasliqi mumkin. islamni tenqid qiliwatqan, dindin gumanliniwatqan, xudadin sheklen’gen kishilermu xéli nurghundu, emma uni terghib qilip yürmeydu. terghib qilghan teqdirdimu uyghurlarni aramsizlandurghudek tesir qozghiyalmaydu. emma men exmetjan osmanning öz weznini dengséyeleydighanliqigha, néme dewatqanliqini, dewatqanlirining aqiwetlirini éniq bilidighanliqigha ishinimen. shunga, exmetjan osmandin kütülidighan telep, xelqimizge yéngi bir peyghember we ilahiy destur yaritish emes, özi nezme yézip shöhret qazan’ghan ereb tilida besh yüz milyondin artuq erebche sözleydighan insanlargha uyghur qirghinchiliqining pakitlirini chüshendürüsh, ayan qilish idi.
exmetjan osmanning özigimu shuni dégen bolattim: siz dégen bu gepler yéngiliqmu emes, bügünki künde zörürmu, orunluqmu emes. uyghurlarda ming yildin buyan dep yézip kélin’gen gepler ular. ularni ereblerdimu ming yillardin buyan terghib, tebligh qilinip harmidi. hetta u heqte mexsus éqimlar, jild-jild kitablar bar, bilisiz. yéngidin din yaritish tesherrusingizni, uyghur étiqadini yéngilash teshebbusingizni bügün bizge dep néme qilisiz? aldimizda éqiwatqan qan bar, qolimizgha ya bint élip tangayli, ya daka bilen orayli, yaki bolmisa doxtur izdep mangayli! biz néme qiliwatimiz?
undaqta néme qilsaq bolatti? menche, mewjutluqi tehditte qalghan millet ezaliri shexs süpitide tilini, yüsünini, kimlikini saqlap qélish heqqide konkérét qilalaydighan nurghun ishlar bar. mesilen, bir aghinemning oghli: «saqal qoyuwal, dada!» deptu. némishqa dése: «men tughulup körelmigen, körelmeydighan turpandiki bowamning resimige oxshaydikensen» dep jawab bériptu. bizning shu bowisiz newriler, shu newrisiz bowaylar üchün qilip béreleydighan ishimiz néme? qilidighan ishimiz jiq. bu judaliqning patraq axirlishishi üchün, bizni weyran qiliwatqanlarni kümpeykümpey qilish üchün qolimizdin kelgenni qilsaq bolidu elwette. peqet bolmisa, aqarghan éngektiki saqalni chirayliq qoyup bérip bowisiz balimizni uyghur qilsaq, uyghurluqqa amraq chong qilsaq, uyghurche süzük siyaqimiz bilen xosh qilsaqmu bolidu.
«elqisse»de sözlen’genler uyghurche we erebche esirlerdin buyan qulaqlarda yangrap turuptu. néme özgerdi? héchnéme! bularni bayan qilghan ereblerdin me’ari, mensur hellaj, bizdin shah meshrep, gumnamdin qanchilik adem egiship, qanchilik özgirish hasil boldi? héchqandaq tewrinish peyda bolmidi. ularning éytqanliri nezimlerde, ghezellerde, muqamlarda qaldi, hayat öz yolida dawam qildi. kishiler mollamlarning keynide namaz oqushni, meschitlerde tarawih oqushni, mazar-mashayiqlarda sama sélishni dawam etküzüwerdi. shu «enelheq!» yeni «men xudadurmen» dep jakarlighan mensur hellaj hayat bolghan bolsa, uyghur emes insanla bolghan bolsa, «enelheq» emes «uyghur heq» deytti. uyghurning heqliq dawasi üchün, bügünki uyghurning tilini saqlap qélish üchün yazghan, ghururini qoghdap qélish üchün heriket qilghan, jénini saqlap qélish üchün jan tikken bolatti.
«elqisse»de sözlen’gen’ge oxshash tarixta étiqadlardin qilin’ghan gumanlar, perezler, hökümler, peyda bolghan yéngi éqimlar peqet nezme, diwan we külliyatlarda saqlinip qaldi. shu qissechi, perezchi we hökümalar bügün hayat bolghan bolsa, eger ular uyghur bolmisimu insanla bolghan bolsa, biz körüwatqan qara künlerge, duch kelgen halaketke süküt qilmaytti. ular exmetjan osman’gha we egeshküchilerge shuni deytti: «ey ixlasmenlirim, silerni qollighan bolattim, emma hazir uning waqti emes, orunsiz. chünki köz aldimda bir millet sekratta yatidu, sekratta!»
ölümlük boluwatqan, qatillarning qolida qiriliwatqan millette pikir erkinliki «haza échish», «peryad chékish», «qisasqa teyyarliq qilish», «hazidarlargha teselli bérish» bolsa orunluq. öyimizde néme kiyisek, kiymisek bolidu, talagha chiqqanda, ölüm bolghan küni, millitimiz sekratqa chüshken musibetlik künlerde bashqa doppa kiyip, aq baghlaymiz. deydighan sözlermu musibetke layiq, murasimgha uyghun, kishilerning matemlik héslirigha tengkesh halette déyilidu. hazir uyghurlar hemmeylen ölümlük, derdlik, hazirdar. bundaq künlerde artuqche söz, biwaqit nutuq, muqamgha chüshmes ghezel, changchigha oxshaydighan ahanglardin dil azarlan’ghandin xudayimu bizar.
tehrirligüchi mes’ul muherrir: tahir imin uyghuri’an
