uyghur pochtisi
11-féwral
bu yilliq «dunya shexsiy mexpiyetlikni qoghdash küni» (2026-yili 28-yanwar) munasiwiti bilen, «sénzorni közitish teshkilati» (Index on Censorship) alahide kishilik hoquq pa’aliyetchilirini teklip qilip, quluplan’ghan (encrypted) eplerning ehmiyiti heqqidiki tejribilirini ortaqlashti. sabiq ministir, parlamént ezasi luyis xeyg (Louise Haigh) ning qollishi bilen ötküzülgen bu pa’aliyetke bir qisim parlamént ezalirimu qatnashti.
en’gliye alaqe bashqurush idarisi (Ofcom) «tor bixeterlik qanuni»ni ijra qilish da’iriside, qosh tereplik quluplash (end-to-end encryption) téxnikisini bir xil «xeterlik amil» dep békitti. bu dégenlik, quluplash téxnikisini asasliq alahidilik qilghan epler üchün bir «arqa ishek» (backdoor) yaritish bésimining dawamliq éshishidin dérek béridu.
yéghinda uyghur pa’aliyetchi, «uyghur qirghinchiliqini toxtitish» teshkilatining mes’uli rehime mehmut xanim munularni otturigha qoyghan:
men bir uyghur bolush süpitim bilen, «tor bixeterliki» dégen sözni anglighinimda, qelbimde xatirjemlik emes, belki bir wehime we agahlandurush signali hés qilimen.
men shundaq bir jem’iyettin kelgen, u yerde «bixeterlik» dégen söz dunya tarixida körülüp baqmighan eng keng kölemlik reqemlik nazaret sistémisini aqlash üchün ishlitildi. xitay hökümiti xelqni «bixeterlik» bilen teminlewatimiz dep dewa qilip turup, uyghurlarning her bir uchurini, her bir alaqisini we her bir reqemlik izini iz qoghlap nazaret qildi. kishiler jinayet ötküzgenliki üchün emes, belki torda némilerni izdigenliki, némilerni hembehriligenliki yaki némilerni dégenliki üchünla ghayib qilindi.
méning «tor bixeterlik qanuni»din endishe qilishimdiki seweb del ene shu.
men en’giliyediki bu qanunning meqsitini chüshinimen. balilarni qoghdash we ziyankeshlikning aldini élish elwette muhim. emma, peqet yaxshi niyetning bolushila yéterlik emes. bir küch (hoquq) qanun’gha aylan’ghandin kéyin, uning qandaq yürgüzülidighanliqigha qarishimiz kérek.
hökümetler tor supilirigha bésim ishlitip, éniq éniqlima bérilmigen «ziyanliq» mezmunlarni öchürüshni telep qilghanda, buning netijisi bixeterlik emes, belki aldin tosush xaraktérlik sénzordur. tor supiliri adaletni emes, hemishe özini qoghdashni (éhtiyatchanliqni) tallaydu. ular awwal awazni boghup, so’alni andin soraydu.
sürgündiki uyghurlar üchün reqemlik supilar bir imtiyaz emes, belki bizning hayatliq tayanchimiz .bu supilar bizning élip bériliwatqan wehshiliklerni pash qilish, muxbirlar bilen alaqilishish, dunyani agahlandurush we medeniyitimizni saqlap qélish yolidiki birdinbir wastimizdur.
mezmunlar öchürülgende, hésabatlar cheklen’gende we awazlar algorizimlar teripidin jimiqturulghanda, buning bedili addiyla bir téxnikiliq mesile emes, belki insaniy bedel bolidu.
men bu yolning nege bérip chiqidighanliqini kördüm. xitayda tor kontrolluqi peqet mezmun tehrirlesh bilenla toxtap qalghini yoq, belki u keng kölemlik nazaretke, kolléktip jazalashqa we qirghinchiliqqa élip bardi.
en’gliye hökümiti — hetta oylimighan teqdirdimu — «bixeterlik üchün erkinlik we mexpiyetlik aziyishi, dölet kontrolluqi küchiyishi kérek» dégen bu logikini normallashturup qoymasliqi kérek.
heqiqiy tor bixeterliki nazaret qilish hoquqini kéngeytishtin kelmeydu; belki hoquqni qoghdash, ochuq-ashkariliqni izchillashturush, eng ajiz awazlarni jimiqturmastin, ularni qoghdash arqiliq kélidu.
reqemlik mustebitlikning achchiq aqiwetlirini béshidin ötküzgen bir kishi süpitide, sizlerge shuni tewsiye qilimen: kelgüsidiki hökümetler suyi’istémal qilalaydighan bir sistémini berpa qilmanglar. saxta bixeterlik tuyghusi üchün erkinlikni qurban qilmanglar. chünki, bir qétim yoqitilghan awazni qayturup kélish tolimu müshkül.»
