uyghur pochtisi, 16-noyabir
bu hepte bérlinda ötküzülgen xelq’ara uyghur ayalliri yéghinida, 80 din artuq uyghur teshkilati we ayallar hoquqi orgini shundaqla 130 din artuq pa’aliyetchi, alim we siyasetchi hemkarliship, «uyghur ayallar hoquqi we erkinliki üchün «bérlin xitabnamisi»ni élan qildi. xitabnamide xitay hökümitining sherqiy türkistandiki siyasetliri «dölet élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq» dep teswirlen’gen bolup, birleshken döletler teshkilati we dunya hökümetlirining jiddiy tedbir qollinishi telep qilindi.
üch künlük bu diyalog jeryanida, uyghur ayal rehberliri, xelq’araliq kishilik hoquq mutexessisliri we siyasetchiler xitayning tughut cheklesh, mejburiy emgek, keng kölemde tutup turush we xitayning chégradin halqighan basturush … qatarliq siyasetlirining uyghur ayallirigha keltürgen ziyankeshliklirini muzakire qildi. amérika parlamént ezasi kim (Rep. Kim) sinliq tebrik sözi ewetip, bu teshebbuskarliqni alqishlidi we uyghur ayallar hoquqi we erkinlikini dawamliq qollashqa chaqirdi.
1. xitabnamining mezmuni we irqiy qirghinchiliqning éniqlimisi
teshkilligüchiler bérlin xitabnamisini «uyghur ayallargha qaritilghan sistémiliq ziyankeshlikler toghrisidiki eng etrapliq ijdima’iy puqrawiy höjjetlerning biri» dep teswirlidi.
xitabnamide mundaq dep békitildi: «sherqiy türkistandiki uyghur ayallarni qoghdash yer shari xaraktérlik ortaq mes’uliyettur».
uningda, mejburiy bala chüshürüsh, mejburiy tughmas qilish, bowaq yoqitish we mejburiy tughut cheklesh qatarliq siyasetlerning «uyghur tughut nisbitining tarixta körülüp baqmighan derijide töwenlishini» keltürüp chiqarghanliqi we buning xelq’ara qanun boyiche irqiy qirghinchiliq herikiti ikenliki tekitlendi.
2. shahitlar guwahliqi we halqighan basturush
xitabname yene xitay hökümitining uyghur ayallirigha qarshi jinsiy xorlash, haqaretlesh, zorluq mu’amililiri we nurghunlighan uyghur ayal ziyaliy we ayal diniy yétekchilerning ghayib bolushigha a’it guwahliqlirini alahide körsetti. malaysiya yer shari tinchliq orginining re’isi muhemmed xeyrul enwer isma’il (Mohd Khairul Anwar Ismail) muhakime yighinida sürgündiki uyghur ayallirining a’ilisige öyidiki bésim ishlitish, tehditke uchrash we qéchip kelgüchi hem ayal bolush süpiti bilen «qoshlap zulumgha uchrighuchi» bolushi qatarliq tereplerni yorutup berdi.
3. asasiy prinsip we heriket chaqiriqi
bérlin xitabnamisi uyghur ayallarning jismaniy musteqilliqi, a’ile birliki, medeniyetni saqlap qélish, edliye, bixeterlik we izzet-hörmetke érishish hoquqini etrapliq izahlighan.
uningda: «uyghur ayalliri béyjingning mustemlikichilik we irqiy qirghinchiliq siyasetlirining bir parchisi süpitide kontrol qilinish yaki dexli-teruzgha uchrimasliqi kérek» dep éytilghan.
xitabname dunya hökümetliri, b d t we jem’iyet puqralirigha töwendikilerni öz ichige alghan bir qanche jiddiy tekliplerni otturigha qoydi:
- mejburiy tughut chekleshni irqiy qirghinchiliqning asasliq éléménti dep étirap qilish.
- uyghur ayallargha qaritilghan jinsiyetchi siyasetlerni tekshürüsh üchün b d t bashchiliqida bir qisim méxanizmlarni qurush.
- mejburiy emgek cheklimisini kücheytish we teminlesh zenjirining süzük bolushigha kapaletlik qilish.
- sürgündiki uyghur ayallargha panahlinish yoli, a’ile birliki we pisxik yardem bérish.
dunya uyghur qurultiyi «xitabname uyghur ayallarni qoghdashning yer sharining ortaq mes’uliyiti ikenlikini békitti» dep bayanat berdi. uyghur herikitining ijra’iye déréktori rushan abbas bolsa, uyghur ayallarning birliship küch körsitishke, xelq’ara jem’iyetni birliship uyghur ayallarning hoquqini qoghdashqa chaqirdi.
xulase we kelgüsi ümid
xitabnamide «uyghur ayallirini qoghdash uyghur milliti we kimlikining saqlinishi üchün intayin zörür» dep xulase chiqirilghan. uningda: «xelq’ara jem’iyetning qanuniy, exlaqiy we tarixiy mejburiyiti bar. uyghur ayallirining—shundaqla ularning a’ilisi, medeniyiti we millitining hayat qélishi—buni telep qilidu» déyilgen.
uyghur ayallirining hoquqini qoghdash herikiti yershariwiy bir herket süpitide élip bériliwatqan bügünki künde, dunyaning buninggha bolghan inkasi kishilerning qizziqishini qozghimaqta.
mezkur pa’aliyetni teshkilligüchi rushen abbas bérlinda ötküzülgen xelq’ara uyghur ayallar yighinining échilish nutqini sözligenlikidin pexirlen’genlikini, dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq astida uyghur ayallirining dawamliq éghir zulum gha uchrawatqanliqini, «bérlin xitabnamisi»ning ilan qilinishgha bir kishilik töhpe qoshqanliqidin sherep his qilghanliqini iéyitti we mundaq dédi:
«bérlin xitabnamisi 20 xil tilgha terjime qilindi we 80 din artuq teshkilat, shundaqla 150 din artuq shexsning qollishigha érishti. bu xitayni jinayi qilmishliri üchün jawabkarliqqa tartishta tarixiy bir chaqiriq bolup, xitabname hökümet, organ we puqrwi teshkilatlarni adaletni, erkinlikni, jümlidin uyghur ayallirining hoquqini we uyghurlarning medeniyet kimlikini qoghdashqa chaqiridu. biz barliq xelq’ara jem’iyetni, di’asporadiki uyghur rehberlirini we teshkilatlirini uyghur ayallirining rehberlik rolini, ularning awazini we teshwiqatlirini yuqiri kötürüshige, hergizmu ulargha kölengge chüshürmeslikke hemde ularning rolini, awazini we xizmitini qollashqa we kücheytishige chaqirimiz.»
teyyarlighuchi: tahir imin uyghuri’an
