уйғур почтиси, 16-нойабир
бу һәптә берлинда өткүзүлгән хәлқъара уйғур айаллири йеғинида, 80 дин артуқ уйғур тәшкилати вә айаллар һоқуқи оргини шундақла 130 дин артуқ паъалийәтчи, алим вә сийасәтчи һәмкарлишип, «уйғур айаллар һоқуқи вә әркинлики үчүн «берлин хитабнамиси»ни елан қилди. хитабнамидә хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистандики сийасәтлири «дөләт елип бериватқан ирқий қирғинчилиқ» дәп тәсвирләнгән болуп, бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә дунйа һөкүмәтлириниң җиддий тәдбир қоллиниши тәләп қилинди.
үч күнлүк бу дийалог җәрйанида, уйғур айал рәһбәрлири, хәлқъаралиқ кишилик һоқуқ мутәхәссислири вә сийасәтчиләр хитайниң туғут чәкләш, мәҗбурий әмгәк, кәң көләмдә тутуп туруш вә хитайниң чеградин һалқиған бастуруш … қатарлиқ сийасәтлириниң уйғур айаллириға кәлтүргән зийанкәшликлирини музакирә қилди. америка парламент әзаси ким (Rep. Kim) синлиқ тәбрик сөзи әвәтип, бу тәшәббускарлиқни алқишлиди вә уйғур айаллар һоқуқи вә әркинликини давамлиқ қоллашқа чақирди.
1. хитабнаминиң мәзмуни вә ирқий қирғинчилиқниң ениқлимиси
тәшкиллигүчиләр берлин хитабнамисини «уйғур айалларға қаритилған системилиқ зийанкәшликләр тоғрисидики әң әтраплиқ иҗдимаъий пуқравий һөҗҗәтләрниң бири» дәп тәсвирлиди.
хитабнамидә мундақ дәп бекитилди: «шәрқий түркистандики уйғур айалларни қоғдаш йәр шари характерлик ортақ мәсъулийәттур».
униңда, мәҗбурий бала чүшүрүш, мәҗбурий туғмас қилиш, бовақ йоқитиш вә мәҗбурий туғут чәкләш қатарлиқ сийасәтләрниң «уйғур туғут нисбитиниң тарихта көрүлүп бақмиған дәриҗидә төвәнлишини» кәлтүрүп чиқарғанлиқи вә буниң хәлқъара қанун бойичә ирқий қирғинчилиқ һәрикити икәнлики тәкитләнди.
2. шаһитлар гуваһлиқи вә һалқиған бастуруш
хитабнамә йәнә хитай һөкүмитиниң уйғур айаллириға қарши җинсий хорлаш, һақарәтләш, зорлуқ муъамилилири вә нурғунлиған уйғур айал зийалий вә айал диний йетәкчиләрниң ғайиб болушиға аъит гуваһлиқлирини алаһидә көрсәтти. малайсийа йәр шари тинчлиқ оргининиң рәъиси муһәммәд хәйрул әнвәр исмаъил (Mohd Khairul Anwar Ismail) муһакимә йиғинида сүргүндики уйғур айаллириниң аъилисигә өйидики бесим ишлитиш, тәһдиткә учраш вә қечип кәлгүчи һәм айал болуш сүпити билән «қошлап зулумға учриғучи» болуши қатарлиқ тәрәпләрни йорутуп бәрди.
3. асасий принсип вә һәрикәт чақириқи
берлин хитабнамиси уйғур айалларниң җисманий мустәқиллиқи, аъилә бирлики, мәдәнийәтни сақлап қелиш, әдлийә, бихәтәрлик вә иззәт-һөрмәткә еришиш һоқуқини әтраплиқ изаһлиған.
униңда: «уйғур айаллири бейҗиңниң мустәмликичилик вә ирқий қирғинчилиқ сийасәтлириниң бир парчиси сүпитидә контрол қилиниш йаки дәхли-тәрузға учримаслиқи керәк» дәп ейтилған.
хитабнамә дунйа һөкүмәтлири, б д т вә җәмъийәт пуқралириға төвәндикиләрни өз ичигә алған бир қанчә җиддий тәклипләрни оттуриға қойди:
- мәҗбурий туғут чәкләшни ирқий қирғинчилиқниң асаслиқ елементи дәп етирап қилиш.
- уйғур айалларға қаритилған җинсийәтчи сийасәтләрни тәкшүрүш үчүн б д т башчилиқида бир қисим механизмларни қуруш.
- мәҗбурий әмгәк чәклимисини күчәйтиш вә тәминләш зәнҗириниң сүзүк болушиға капаләтлик қилиш.
- сүргүндики уйғур айалларға панаһлиниш йоли, аъилә бирлики вә писхик йардәм бериш.
дунйа уйғур қурултийи «хитабнамә уйғур айалларни қоғдашниң йәр шариниң ортақ мәсъулийити икәнликини бекитти» дәп байанат бәрди. уйғур һәрикитиниң иҗраъийә деректори рушан аббас болса, уйғур айалларниң бирлишип күч көрситишкә, хәлқъара җәмъийәтни бирлишип уйғур айалларниң һоқуқини қоғдашқа чақирди.
хуласә вә кәлгүси үмид
хитабнамидә «уйғур айаллирини қоғдаш уйғур миллити вә кимликиниң сақлиниши үчүн интайин зөрүр» дәп хуласә чиқирилған. униңда: «хәлқъара җәмъийәтниң қануний, әхлақий вә тарихий мәҗбурийити бар. уйғур айаллириниң—шундақла уларниң аъилиси, мәдәнийити вә миллитиниң һайат қелиши—буни тәләп қилиду» дейилгән.
уйғур айаллириниң һоқуқини қоғдаш һәрикити йәршаривий бир һәркәт сүпитидә елип бериливатқан бүгүнки күндә, дунйаниң буниңға болған инкаси кишиләрниң қиззиқишини қозғимақта.
мәзкур паъалийәтни тәшкиллигүчи рушән аббас берлинда өткүзүлгән хәлқъара уйғур айаллар йиғининиң ечилиш нутқини сөзлигәнликидин пәхирләнгәнликини, давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқ астида уйғур айаллириниң давамлиқ еғир зулум ға учраватқанлиқини, «берлин хитабнамиси»ниң илан қилинишға бир кишилик төһпә қошқанлиқидин шәрәп һис қилғанлиқини иейитти вә мундақ деди:
«берлин хитабнамиси 20 хил тилға тәрҗимә қилинди вә 80 дин артуқ тәшкилат, шундақла 150 дин артуқ шәхсниң қоллишиға еришти. бу хитайни җинайи қилмишлири үчүн җавабкарлиққа тартишта тарихий бир чақириқ болуп, хитабнамә һөкүмәт, орган вә пуқрви тәшкилатларни адаләтни, әркинликни, җүмлидин уйғур айаллириниң һоқуқини вә уйғурларниң мәдәнийәт кимликини қоғдашқа чақириду. биз барлиқ хәлқъара җәмъийәтни, диъаспорадики уйғур рәһбәрлирини вә тәшкилатлирини уйғур айаллириниң рәһбәрлик ролини, уларниң авазини вә тәшвиқатлирини йуқири көтүрүшигә, һәргизму уларға көләңгә чүшүрмәсликкә һәмдә уларниң ролини, авазини вә хизмитини қоллашқа вә күчәйтишигә чақиримиз.»
тәййарлиғучи: таһир имин уйғуриъан
