shohret hoshur

ötken ayning otturi, süriyede bir hepte ziyarette boldum. meqsitim – men uzundin béri izchil we yiraqtin közitip kelgen, pidakarliqi we jenggiwarliqigha qarita qelbimde chongqur hörmitim bolghan sherqiy türkistan jama’iti bilen didarlishish idi.
méni sham xelqaraliq ayrudrumida jama’etning topchi qisim komandiri yehya kütiwaldi. yehya xitay ölkiliridiki bir aliy mektepte oqughan iken, in’gilizche, xitayche, erepche we türkche töt tilliq terjiman iken, jama’etning tashqi alaqe ishlirigha mes’ul iken. her ikkimizning biraz ich mijezlikimiz sewebidin bolsa kérek, shamdin idlibqiche bolghan besh sa’etlik seperde, arimizda salam-se’ettin bashqa bek köp gep bolunmidi. etisi u méni uyghur mehellilirini aylandurdi. wetendin ayrilip 30 yildin kéyin, uyghurdin bashqa milletni uchrimaydighan, uyghur baliliri churqurushup oynap yürgen sap uyghur mehellilirini tunji qétim kördüm.
bu- jüme kuni idi. jüme namizini shu mehellilerdin biridiki meschitte jama’et bilen bille oquduq. liqqide tolghan meschittiki jama’etning yérimigha yéqini herbiche- partizanche forma kiygen idi. bulardin «yaxshi kepsiz aka, xush bolduq» dep minnetdarliqini bildurgenlermu, «ayriplan’gha xata olturup, ézip kep qalmighansiz?» dep chaqchaq qilghanlarmu boldi, emma yatsirighan, gumansirighan bir chirayni körmidüm, gerche jama’etning arisida birdin bir saqalsiz kishi men bolsammu.
komandir yehya yenila kem söz idi, u xuddi «men sözlimey, tamlar sözlisun, jama’etning yüzi sözlisun, balilarning közi sözlisun» dégendek pozitsiyede idi. démisimu, ay yultuzluq kök bayraq bu mehellidikilerning koksidiki iznekte, motolirida, mashinilirida, öyliridila emes, yene mehelle doqmushining témidimu bar idi. adette kechlik bazar bolidighan bu doqmushning 20-30 métirche uzunluqtiki bir témi kök rengde boyilip, üstige ay-yultuz sizilip, ay-yultuzluq kök bayraq hasil qilin’ghan idi. balilardiki erkinlik, janliqliq, közliridiki shatliqqa hewisim keldi. belkim bu janliqliq sap bir uyghur mehellisi bergen hozurdindur, belkim jengde belgilik ghelibe qazan’ghan ghazilarning perzenti bolushtin kelgen iptixardindur.
namazshamni idlibning merkizidiki bir meschitte oquduq. meschitte mayor géniral abduleziz dawut bilen uchrashtuq, u manga qedinas dostlardek qizghin quchaq achti, méni yénidiki dosti- erep karxanichigha qizghin tonushturdi. u karxanichi ürümchi, qeshqer, ghuljini tilgha élip, u yerlerni bir körüshke teshna ikenlikini ipadilidi we manga yéqinchliqini bildürdi. men bu normaldin tashqiri yéqinchiliqtin bu yerdiki uyghur komandir-jengchilerning yerlik xelq arisidiki nopuzinng puriqini hés qilghandek boldum. komandir yehyaning tonushuturishiche, bu karxanichi mushu meschit etrapidiki birqanche soda sariyining sahibi iken. kallamgha ghil-pal kelgini shu: qolunggha qoral chüshkende, yurtning bayliri etrapingda pirqiraydu.
etiki planinglar nime?» dep soridi géniral abduleziz komandir yehyadin.»
«shöhretkam haremdiki qérindashlirimizni yoqlap kelmekchi, géniral.»
«yaramliq sepdashlirimiz bar u yerde. ulardin qimmetlik hékayilerni anglaysiz. yaxshi plan boptu.»
géniral shundaq déginiche biz bilen xoshlashti we men bilen ayrim waqitta mexsus körüshidighanliqidin bisharet berdi.
u meschittin chiqqanda yénidiki muhapizetchisi ikkidin tötke köpeydi. u oq ötmes qara mashinigha chiqip meschittin uzaqlashqanda, uyghur muhapizetchiler heydigen yene ikki mashina uning arqisidin egeshti.
yat bir elde, séning tilingda sözleydighan, séning chirayingni tartqan bir kishining bunchilik izzet-étibar, bunchilik heywe – hörmet bilen köz aldingda namayen bolushi tomurungdiki qanni biraz urghutidiken. mendiki bu hayajan belkim uzun mezgil xorlan’ghanliqimizning netijsidur; belkim, bu septiki kishilerge uzundin béri qelbimde saqlap kelgen hewes we hörmetning türtkisidur.
harem idlibning türkiye chégrisidiki bir yéza iken. u yerde 20-30 che qérindishimiz, dastixan hazirlap, saqlap turghan iken.
közliridin, yüzliridin, sirttikilerge (suriyening sirtidiki uyghurlargha) qanchilik séghinish we muhebbet barliqi ayan idi.
söhbetning béshidila ular mendin gep kütti, men ulardin gep küttüm. yérim sa’etlik bir tonushush basquchidin kéyin, qushqach tillirimiz chiqip ketti. men timini tebi’i halda ular bashtin kechurgen jeng qisselirige tarttim; bularning arisida ghulja toxuchiyuzdiki xitaygha qarshi herkette aman qalghanlar, afghanistan taghlirida weten uchun chiqish yoli izdigenler, ürümchide xitay saqchilirining edipini bérip, 10 yilche turmide yétip aman chiqqanlar, chet’elde eng nopuzluq aliy mekteplerni oqup, tetqiqattin waz kéchip, jeng meydanini tallighan ezimetlermu bar iken.
bala chaghliridimizda ghuljida milliy inqilaptin hayat qalghan ghazilarning hékayisini 20-30che kishi yighilip olturup anglayttuq, bügün men 20-30 komandir- jengchining urush qisselirini yalghuz bir kishila anglap olturiwatimen, bumu özgiche bir tuyghu idi.
jama’et erbabi we komandir abduraxman qari halepni qolgha élishta uyghurlarning muhim rol oynighanliqi, u jeng ghelibisining kéyinki jenglerning ghelibisige, hetta shamning urushsiz qolgha élinishigha türtke bolghanliqini bayan qilghandin kéyin, ghelibe tesiratini mundaq bayan qildi:
«shamni azat qilghan waqtimizda béshimiz kökke yetkendek xosh bolduq. sewebi, xitayning dunyadiki shérikliridin birini yer chishlettuq, uningdinmu muhimi özimizning küch- qudritige ishenduq, purset kelgende bir ishlarni qilalaydighimizni tonup yettuq. emma sham xelqi qarshi élip aldimizgha chiqqanda, ularning shatliqini körgen waqtimizda, bir tereptin xosh bolsaq, yene bir tereptin ulargha heset qilduq; chünki bu qarshi élip chiqqanlarning arsida bizning dertmen xelqimiz- uyghur yoq!!!….»
axirqi jümliler éghizidin chiqqanda uning awazi titridi, etrapidiki komandir- jengchilerning bayiqi meghrur turqliri birdinla suslushup bashlirini töwen saldi. belkim bezilirining közliri nemlendi we nemlen’gen közlirini bir-biridin yoshurdi; belkim, shunche köp waqittin béri öz xelqighe biwaste menpe’iti yuqidighan bir netijige érishelmigini üchün gunahkarliq tuyghusigha chömüldi. menchimu, urushta ghelibe qilip, ghelibisidin toluq pexirlinelmeslik tolimu murekkep bir héssiyat; emma ishinimenki, bu murekkeplik xata bir qedemning emes, milly azatliq yolimizdiki egri-toqayliqning mehsuli; yüksek bir milliy ang we mesuliyütchanliqning ipadisi.
bu chaghda komandir yehyaning birqanche kün awwalqi shu jumliliri ésimgha keldi: «süriye biz talliwalghan jeng meydani emes, bizge quchaq achqan birdin-bir meydan. bu meydandiki herikitimiz étiqadimiz nuqtisidin éytqanda allah yolidiki bir jihat; siyasiy ghayimiz nuqtisidin éytqanda, istiqlalimiz uchun chiqish yoli izdesh- özimizni her tereplime terbiyelesh; sitratégiye nuqtisidin éytqanda xelq’aradin dost- shérik izdeshtur… elwette bu yerde töligen bedellirimiz bek éghir, emma u bedel biz asaretke chüshkendin béri tölep kéliwatqan bedellirimizge sélishturghanda eng yéniki we nisbeten ünümliki.»
sepirimning axirqi kunliridiki bir sohbette, bir inimiz dédi: «aka, yashlar bilen chonglar arisida alaqe bek qoyuq emes, nesihetliringizni anglighumiz bar.»
bu inimiz xitay olkiliridiki bir méditsina uniwérsitétini putturuptu, pratikisini süriyediki jeng meydanida qiptu, hazir idlibtiki chong bir doxturxanining nopuzluq bir doxturi iken.
gepni aylandurup, bu so’algha neq jawap bermidim.
u birazdin kéyin su’alini tekrarlidi: «ichidkiler bilen sirttikiler(suriyediki we süriyening sirtidiki uyghurlar) arisida uqushmasliqlar bolushi mumkin, nesihetliringiz bolsa deng.»
yene jawap bermey ötup kettim. u bu su’alni uchinji qétim tekrarlighanda buning bir nazaket su’ali emes, semimiy su’al ikenlikini bilip, jawap berdim:
«ukam, jeng meydanidikilerge jengning sirtida turup pendi- nesihet qilidighan ish yoq. weten- milletke sadaqetning eng yuquri ölchimi janni dogha tikishtur. weten- millet yolida ölümge tewekkül qilish rohini namayen qilghanlargha bixeter yerde yashap turup wetenperwerlik derisi bérish eqliy normalliqning ipadisi emes. men silerge nesihet qilghini emes, ghelibenglarni tebrikligini keldim; pidakarliqinglardin ügen’gili, uningdin kichikkine bir ülüsh bolsimu özümge yuqturghini keldim.

(dawami bar)

eskertish: aptor yéqinda süriyeni ziyaret qilip, uyghur jama’iti bilen biwasite pikir almashturghan we bir yürüsh yazmilarni élan qilghanidi. «uyghur pochtisi» oxshimighan pikirlerge sehne bérish pirinsipi boyiche, süriyediki uyghurlar heqqidimu musteqil awazgha orun berdi. obzorlarda otturigha qoyulghan pikir we köz-qarashlar aptorning musteqil pikri bolup, «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.