шоһрәт һошур

өткән айниң оттури, сүрийәдә бир һәптә зийарәттә болдум. мәқситим – мән узундин бери изчил вә йирақтин көзитип кәлгән, пидакарлиқи вә җәңгиварлиқиға қарита қәлбимдә чоңқур һөрмитим болған шәрқий түркистан җамаъити билән дидарлишиш иди.
мени шам хәлқаралиқ айрудрумида җамаъәтниң топчи қисим командири йәһйа күтивалди. йәһйа хитай өлкилиридики бир алий мәктәптә оқуған икән, ингилизчә, хитайчә, әрәпчә вә түркчә төт тиллиқ тәрҗиман икән, җамаъәтниң ташқи алақә ишлириға мәсъул икән. һәр иккимизниң бираз ич миҗәзликимиз сәвәбидин болса керәк, шамдин идлибқичә болған бәш саъәтлик сәпәрдә, аримизда салам-сәъәттин башқа бәк көп гәп болунмиди. әтиси у мени уйғур мәһәллилирини айландурди. вәтәндин айрилип 30 йилдин кейин, уйғурдин башқа милләтни учримайдиған, уйғур балилири чурқурушуп ойнап йүргән сап уйғур мәһәллилирини тунҗи қетим көрдүм.
бу- җүмә куни иди. җүмә намизини шу мәһәллиләрдин биридики мәсчиттә җамаъәт билән биллә оқудуқ. лиққидә толған мәсчиттики җамаъәтниң йеримиға йеқини һәрбичә- партизанчә форма кийгән иди. булардин «йахши кәпсиз ака, хуш болдуқ» дәп миннәтдарлиқини билдургәнләрму, «айрипланға хата олтуруп, езип кәп қалмиғансиз?» дәп чақчақ қилғанларму болди, әмма йатсириған, гумансириған бир чирайни көрмидүм, гәрчә җамаъәтниң арисида бирдин бир сақалсиз киши мән болсамму.
командир йәһйа йәнила кәм сөз иди, у худди «мән сөзлимәй, тамлар сөзлисун, җамаъәтниң йүзи сөзлисун, балиларниң көзи сөзлисун» дегәндәк позитсийәдә иди. демисиму, ай йултузлуқ көк байрақ бу мәһәллидикиләрниң коксидики изнәктә, мотолирида, машинилирида, өйлиридила әмәс, йәнә мәһәллә доқмушиниң темидиму бар иди. адәттә кәчлик базар болидиған бу доқмушниң 20-30 метирчә узунлуқтики бир теми көк рәңдә бойилип, үстигә ай-йултуз сизилип, ай-йултузлуқ көк байрақ һасил қилинған иди. балилардики әркинлик, җанлиқлиқ, көзлиридики шатлиққа һәвисим кәлди. бәлким бу җанлиқлиқ сап бир уйғур мәһәллиси бәргән һозурдиндур, бәлким җәңдә бәлгилик ғәлибә қазанған ғазиларниң пәрзәнти болуштин кәлгән иптихардиндур.
намазшамни идлибниң мәркизидики бир мәсчиттә оқудуқ. мәсчиттә майор генирал абдуләзиз давут билән учраштуқ, у маңа қәдинас достлардәк қизғин қучақ ачти, мени йенидики дости- әрәп карханичиға қизғин тонуштурди. у карханичи үрүмчи, қәшқәр, ғулҗини тилға елип, у йәрләрни бир көрүшкә тәшна икәнликини ипадилиди вә маңа йеқинчлиқини билдүрди. мән бу нормалдин ташқири йеқинчилиқтин бу йәрдики уйғур командир-җәңчиләрниң йәрлик хәлқ арисидики нопузинң пуриқини һес қилғандәк болдум. командир йәһйаниң тонушутуришичә, бу карханичи мушу мәсчит әтрапидики бирқанчә сода сарийиниң саһиби икән. калламға ғил-пал кәлгини шу: қолуңға қорал чүшкәндә, йуртниң байлири әтрапиңда пирқирайду.
әтики планиңлар нимә?» дәп сориди генирал абдуләзиз командир йәһйадин.»
«шөһрәткам һарәмдики қериндашлиримизни йоқлап кәлмәкчи, генирал.»
«йарамлиқ сәпдашлиримиз бар у йәрдә. улардин қиммәтлик һекайиләрни аңлайсиз. йахши план бопту.»
генирал шундақ дегиничә биз билән хошлашти вә мән билән айрим вақитта мәхсус көрүшидиғанлиқидин бишарәт бәрди.
у мәсчиттин чиққанда йенидики муһапизәтчиси иккидин төткә көпәйди. у оқ өтмәс қара машиниға чиқип мәсчиттин узақлашқанда, уйғур муһапизәтчиләр һәйдигән йәнә икки машина униң арқисидин әгәшти.
йат бир әлдә, сениң тилиңда сөзләйдиған, сениң чирайиңни тартқан бир кишиниң бунчилик иззәт-етибар, бунчилик һәйвә – һөрмәт билән көз алдиңда намайән болуши томуруңдики қанни бираз урғутидикән. мәндики бу һайаҗан бәлким узун мәзгил хорланғанлиқимизниң нәтиҗсидур; бәлким, бу сәптики кишиләргә узундин бери қәлбимдә сақлап кәлгән һәвәс вә һөрмәтниң түрткисидур.
һарәм идлибниң түркийә чегрисидики бир йеза икән. у йәрдә 20-30 чә қериндишимиз, дастихан һазирлап, сақлап турған икән.
көзлиридин, йүзлиридин, сирттикиләргә (сурийәниң сиртидики уйғурларға) қанчилик сеғиниш вә муһәббәт барлиқи айан иди.
сөһбәтниң бешидила улар мәндин гәп күтти, мән улардин гәп күттүм. йерим саъәтлик бир тонушуш басқучидин кейин, қушқач тиллиримиз чиқип кәтти. мән тимини тәбиъи һалда улар баштин кәчургән җәң қиссәлиригә тарттим; буларниң арисида ғулҗа тохучийуздики хитайға қарши һәркәттә аман қалғанлар, афғанистан тағлирида вәтән учун чиқиш йоли издигәнләр, үрүмчидә хитай сақчилириниң әдипини берип, 10 йилчә турмидә йетип аман чиққанлар, чәтъәлдә әң нопузлуқ алий мәктәпләрни оқуп, тәтқиқаттин ваз кечип, җәң мәйданини таллиған әзимәтләрму бар икән.
бала чағлиридимизда ғулҗида миллий инқилаптин һайат қалған ғазиларниң һекайисини 20-30чә киши йиғилип олтуруп аңлайттуқ, бүгүн мән 20-30 командир- җәңчиниң уруш қиссәлирини йалғуз бир кишила аңлап олтуриватимән, буму өзгичә бир туйғу иди.
җамаъәт әрбаби вә командир абдурахман қари һаләпни қолға елишта уйғурларниң муһим рол ойниғанлиқи, у җәң ғәлибисиниң кейинки җәңләрниң ғәлибисигә, һәтта шамниң урушсиз қолға елинишиға түрткә болғанлиқини байан қилғандин кейин, ғәлибә тәсиратини мундақ байан қилди:
«шамни азат қилған вақтимизда бешимиз көккә йәткәндәк хош болдуқ. сәвәби, хитайниң дунйадики шериклиридин бирини йәр чишләттуқ, униңдинму муһими өзимизниң күч- қудритигә ишәндуқ, пурсәт кәлгәндә бир ишларни қилалайдиғимизни тонуп йәттуқ. әмма шам хәлқи қарши елип алдимизға чиққанда, уларниң шатлиқини көргән вақтимизда, бир тәрәптин хош болсақ, йәнә бир тәрәптин уларға һәсәт қилдуқ; чүнки бу қарши елип чиққанларниң арсида бизниң дәртмән хәлқимиз- уйғур йоқ!!!….»
ахирқи җүмлиләр еғизидин чиққанда униң авази титриди, әтрапидики командир- җәңчиләрниң байиқи мәғрур турқлири бирдинла суслушуп башлирини төвән салди. бәлким бәзилириниң көзлири нәмләнди вә нәмләнгән көзлирини бир-биридин йошурди; бәлким, шунчә көп вақиттин бери өз хәлқиғә бивастә мәнпәъити йуқидиған бир нәтиҗигә еришәлмигини үчүн гунаһкарлиқ туйғусиға чөмүлди. мәнчиму, урушта ғәлибә қилип, ғәлибисидин толуқ пәхирлинәлмәслик толиму мурәккәп бир һессийат; әмма ишинимәнки, бу мурәккәплик хата бир қәдәмниң әмәс, миллй азатлиқ йолимиздики әгри-тоқайлиқниң мәһсули; йүксәк бир миллий аң вә мәсулийүтчанлиқниң ипадиси.
бу чағда командир йәһйаниң бирқанчә күн аввалқи шу җумлилири есимға кәлди: «сүрийә биз талливалған җәң мәйдани әмәс, бизгә қучақ ачқан бирдин-бир мәйдан. бу мәйдандики һәрикитимиз етиқадимиз нуқтисидин ейтқанда аллаһ йолидики бир җиһат; сийасий ғайимиз нуқтисидин ейтқанда, истиқлалимиз учун чиқиш йоли издәш- өзимизни һәр тәрәплимә тәрбийәләш; ситратегийә нуқтисидин ейтқанда хәлқъарадин дост- шерик издәштур… әлвәттә бу йәрдә төлигән бәдәллиримиз бәк еғир, әмма у бәдәл биз асарәткә чүшкәндин бери төләп келиватқан бәдәллиримизгә селиштурғанда әң йеники вә нисбәтән үнүмлики.»
сәпиримниң ахирқи кунлиридики бир соһбәттә, бир инимиз деди: «ака, йашлар билән чоңлар арисида алақә бәк қойуқ әмәс, нәсиһәтлириңизни аңлиғумиз бар.»
бу инимиз хитай олкилиридики бир медитсина университетини путтурупту, пратикисини сүрийәдики җәң мәйданида қипту, һазир идлибтики чоң бир дохтурханиниң нопузлуқ бир дохтури икән.
гәпни айландуруп, бу соъалға нәқ җавап бәрмидим.
у бираздин кейин суъалини тәкрарлиди: «ичидкиләр билән сирттикиләр(сурийәдики вә сүрийәниң сиртидики уйғурлар) арисида уқушмаслиқлар болуши мумкин, нәсиһәтлириңиз болса дәң.»
йәнә җавап бәрмәй өтуп кәттим. у бу суъални учинҗи қетим тәкрарлиғанда буниң бир назакәт суъали әмәс, сәмимий суъал икәнликини билип, җавап бәрдим:
«укам, җәң мәйданидикиләргә җәңниң сиртида туруп пәнди- нәсиһәт қилидиған иш йоқ. вәтән- милләткә садақәтниң әң йуқури өлчими җанни доға тикиштур. вәтән- милләт йолида өлүмгә тәвәккүл қилиш роһини намайән қилғанларға бихәтәр йәрдә йашап туруп вәтәнпәрвәрлик дәриси бериш әқлий нормаллиқниң ипадиси әмәс. мән силәргә нәсиһәт қилғини әмәс, ғәлибәңларни тәбриклигини кәлдим; пидакарлиқиңлардин үгәнгили, униңдин кичиккинә бир үлүш болсиму өзүмгә йуқтурғини кәлдим.

(давами бар)

әскәртиш: аптор йеқинда сүрийәни зийарәт қилип, уйғур җамаъити билән биваситә пикир алмаштурған вә бир йүрүш йазмиларни елан қилғаниди. «уйғур почтиси» охшимиған пикирләргә сәһнә бериш пиринсипи бойичә, сүрийәдики уйғурлар һәққидиму мустәқил авазға орун бәрди. обзорларда оттуриға қойулған пикир вә көз-қарашлар апторниң мустәқил пикри болуп, «уйғур почтиси»ниң мәйданиға вәкиллик қилиши натайин.