shöhret hoshurning süriye xatirisi (3) oljigha taynip yashash: qeddi kötürülgen uyghurlar

shöhret hoshur

seperde ghaye herqanche ulugh bolsimu, pachaqta maghdur bolmisa, iradige dez kétidighan gep; shan-sherep herqanche ulugh bolup, yanchuq pütünley quruq bolsa, bu shan-sherep mesxirige desmiy bolidighan gep. shunga «süriyediki uyghurlar jénini qandaq béqiwatidu?» dégen mesiligimu inchike diqqet qildim .
«fetihtin (azatliqtin) kéyin on ming uyghur herbiy mu’ash éliwatimiz, töwini 250 dollardin yuqurisi 1000 dollarghiche.»
bu bir dastixan üstide adettiki bir jengchining éghizidin chiqqan katta bir gep; eger bu uchur rast bolsa, bu süriyediki uyghurlar hayatidiki chong tereqqiyatla bolmastin, uyghur tarixidikimu chong bir ishtur. chünki uyghurlarda herbiy mu’ashqa tayinip turmush kechürüsh 1950-yillardin kéyin axirlashqan. elwette shinjang herbiy rayonidiki uyghurlargha bérilgen mu’ash herbiy mu’ash emes, qulluq yaki esir nepiqisidur.
bu xewerning toghra- xataliqini aydinglashturushning koyigha chüshtüm.

bir küni komandir yehya özining östürülgen mu’ash resmiyitini béjirish üchün idlibtiki bir hökümet binasigha mangdi, menmu yandashtim. bir ishxanini chékip kirginimizde bir uyghur ememldar üstilige kök bayraqni qadap qoyup, leptapni kochilap olturuptu. yehya ikkisining gépi tügishigila sorudum:
«nime ish qilidighan ishxana bu?»
«ghezine ishliri bashqarmisi deymizmu?» dédi emeldar, ishxanining ismining erepche ikenlikidin bisharet bérip.
«konkirt néme ishlarni qilisiler?»
«sherqiy türkistanliqlargha a’it bolghan barliq mal-mülüklerni xatirileymiz, teqsimleymiz.
«urushta weyran bolghan bu dölette bularning mexsus adem xatirligüdek némisi bardu?» dep oylap turghinimda, ishxanigha ishikni chékip, emeldarsiman yene bir uyghur kirip keldi. u «adem bayliqi» ishxanisining mesiuli iken.
u kiripla, komandir yehyagha mudapiye ministirlikidin kelgen bir uqturushning rohini yetküzdi:
«barliq mashinilirimizgha bénzin heqsiz qachilinidighan boldi, heqsiz rémontxanilarmu muqimlashti.»
türkiyediki chéghimda süriyedin kelgen bir qérindishimiz: «bizning jama’itimizge a’it üch mingche mashina bar» dégen idi, mushu mashinilarning gépi boliwatamdu yaki idlibta üch yüzdek herbiy, memuri uyghur emeldar bar dep anglighanidm, ashu emeldarlarning mashinisining gépini qiliwatqanmidu, taza éniq bilelmidim. tüzüm seweplik bularning köpinche san-séfirlarni ashkarilimaydighanliqini bilimen, shunga üchinji bir ishxanigha kirginimizde, alaqidar emeldardin sorudum:
«on ming uyghur herbiy mu’ash alidu, dégen gep toghrimu?»
«sanni dések bolmaydu, emma 18 yashtin yuquri uyghurlarning hemmimiz dölet mudapiye ministirlikidin mu’ash alimiz.»
«apirin, héch bolmidi dégende özünglarni qutuldurupsiler!» dédim ichimde. bu qutulush, iqtisadiy jehettiki qéyinchliqtinla qutulush emes, rohiy jehettiki uprash we ézilishtinmu qutulush idi.
söhbet arisida yene bildimki, bu herbiy mu’ash yerlikler we bashqa muhajirlar ichidiki peqet urushqa qatnashqanlarghila bérilidiken; emma uyghurlarning yéngi kelgen, urushqa qatnashmighanlirighimu bérilidiken; buning üchün peqet uyghur géniralning testiqi bolsila kupaye iken.
bu imtiyaz uyghurlargha urushta shéhit bolghanlarning hörmitidin boldimu, irqiy qirghinchiliqqa duch kelgen millet bolghini üchün hésdashliqtin boldimu yaki géniral abdul’eziz dawutning pichiqi bekrek keskini uchun boldimu, buni bilelmidim. emma süriyediki uyghurlarning «ereb üchün ölüp bermigenliki, erzan eskermu bolmighanliqi», méhnitige munasip ejirge érishkenliki, bu urushta ziyan tartmighanliqini bildim.
süriye ziyaritimdiki hemrahlirimdin yene biri tahir waliy idi. bu kishi uyghurlar azat qilghan jisrul shughur nahyesining töt yil waliyliq wezipisini öteptu. wetende hakim déyilidighan bu mensep bu yerde waliy déyilidiken.

«qandaqlarche waliy bop qaldingiz?» sorudum men.
«jisrul shughurni azat qilghan waqtimizda eset tikligen waliy qachti, xelq saylighan waliy urush qalaymiqanchiliqidiki xelqni bashqurushta ajiz kélip qaldi we biz herbiyler tereptin bir waliy telep qildi. weziyetning teqezzasi bilen waliy bolup qaldim.
démek nopusining %99 i ereb bolghan bir nahiyening töt yilliq medeniy-ma’arip, qurulush, maliye we jama’et xewpsizliki qatarliq hökümet ishliri bir uyghur waly teripidin idare qiliniptu. tahir waliy wetende eslide bir shopur ikentuq.
«mashina heydesh bilen bir nahiyediki 150 ming nopusni bashqurush bir-birige yéqin ishlar emes, qiynaldingizmu emilingizni ishlitish jeryanida?»
«qilche qiynalmidim. ishni adil élip barsaqla, héchqandaq mesile chiqmaydiken.»
tahir waliy deslepte körüshkinimizde «yurt nedin?» dep sorisam, «xan jemetining yurtidin» dep chaqchaq arilash jawap bergen we bu yurtining yeken ikenlikini éytqan. shunga sorudum:
«waliyliqni qamlashturushta qéningizda bir emeldarliq bar dep qaramsiz yaki bashqa amillar barmu?»
«adem urushqa bir kirip chiqqandin kéyin yürek toxtaydiken; yürek toq bolghandin kéyin, aldirangghuluq, jiddiychilik bolmaydiken; adem salmaq bolghanda eqil normal ishleydiken; eqil normal ishligende, höküm toghra chiqidiken; höküm toghra bolghanda adalet shekillinidiken. méning emeldarliq heqqidiki ghalibiyet formulam mushu. memuri bashqurush heqqide kéchikiprek we yétersiz telim alduq, yene oquwatimiz, yuquriqi xulasem tejribidin keldi.»
idlibtiki uyghur emeldarlarning diyishiche, urush mezgilide olja alghan mal-mülüklirige uyghurlar özliri igidarchiliq qilidiken. jama’etning qolidiki oljiliri arisida belgilik kölemde térilghu yer, zeytunluq bagh, binzin ponkiti we talla baziri qatarlilar bar iken. bu oljining kirimi jama’etning mektep, doxturxana we bashqa parawanliq ishlirigha serp qilinidiken. bu térilghu yer, bagh we soda karxanilirining mes’ulliri we xojayinliri uyghurlar iken; déhqanliri, ishchiliri we soda sétiqchiliri yerlikler iken. «bu hökümdarliq» heqqidiki tesiratimni bayan qilishtin awwal, men anglighan yene bir «zorawanliq» hadisisini qisturup ötey:
abduweli ayup bilen süriye ziyariti heqqide téléfonda paranglashqan waqtimizda, u: «peqet birla ishini toghra körmüdüm: bir küni ikki jengchi méni bazarlarni aylandurdi, dukanlarni kezdurdi, chayxanilargha bashlidi. bu jeryanda ularning yerliklerge tutqan mu’amililiride biraz pochiliq we nochiliqni sézip qaldim. manga ular xuddi yerliklerni bozek qiliwatqandek bilinip ketti.» dédi. abduwelige yaqmighan bu ish manga yaghdek yéqip ketti we derhal dédim: «dégenliringizdin eng zoqlan’ghinim del ularning shu nochiliq we pochiliqi boldi. démek, bizmu adem bozek qilalaydikenmiz, bozek bolush bizning özgermes teqdirimiz we tebi’itimiz emes iken!»

mushu zoqlinish pisxikam boyiche, yuquriqi «uyghurlar bashliq, yerlikler ishchi» weziyitidiki «hökümdarliqimiz»dinmu zoqlandim. chünki xitayning idare- jemi’‍yetlerde bir mu’awin bashliqni uyghur qilip qoyup, andin uni qorchaq qilip oynishi; muhim we halqiliq ishlarni xitaylirigha tutquzup uyghurlarni qara yaki yügür-yétim ishlargha sélishi; téxi bu qara ishlarningmu teleylik uyghurlargha nésip bolushi, wetendiki waqitlirimda ghorurumni eng zédilgen ishlardin idi. bilimen, uyghurlar hökümranliq qiliwatqan ish sahesi yerliktikige nisbeten yoq hésapta; shunimu bilimen, zémin we döletning igisi bolghan yerliklerning nochiliqi- hökumranliqi mutleq üstünlükte. shundaq bolsimu süriye sepirimde, shu üstünliklirimizdin qelbimde ötmüshimizdin qépqalghan jarahet izlirigha azraq melhem tapqandek boldum.
polkownik jalalidin üch yil awwal istanbulda bir nashtiliqta bille bolghan waqtimizda mundaq dégen idi:
«bir sheherni azat qilghandin kéyin, aldi bilen u sheher xelqining qorsiqini toyghuzushimiz kérek iken, shuning bilen teng tashqi dushmenning hujumidin qoghdishimiz kérek iken, andin sheherde ichki qalaymiqanchiliqning aldini élishimiz kérek iken… deslepki yillarde ghenimet alghan bir éliktir istansisi qurulushini parchilap sétip xejliwétip qaptuq, eslide herqanche qéyinchiliqqa uchrisachmu saqlap qélishimiz kérek iken…»
shu küni polkownik pushayman qilghan ashu «bulang-talang»dinmu men zoqlan’ghan idim. chünki olja küch we jasaratning hosulidur; shunga oljidin risqlan’ghan kishining özige bolghan ishenchisi ashidu, jasariti qatlinidu. olja démek iptida’iy herbiy mu’ash démektur; herbiy mu’ash resmiyleshken olja démektur.
shundaq, süriyediki uyghurlar bashqa döletlerdiki muhajir uyghurlargha nisbeten yene namrat. meheliliiri qaqas, bezilirining öyliri ötme-töishük. öyide héli tok ketse, héli intérnét tori késlidighan ish normal. köpinchisining üsti- béshi bizdek parqiraq emes; emma ularning wijdani rahet, yerlikler aldida héchnede tili tutuq emes, yerliklerning perzentliri aldida perzentlirining boyni pükük emes. chünki ular özliri turiwatqan dölette yashash hoquqini sorap- iltija qilip emes, döletning qurulushi we xelqning azatliqi üchün küresh qilip, hesse qétip alghan. ular yer sharida herbiy mu’ash we oljigha tayinip yashawatqan birdinbir uyghur kolléktipi… shunga ular qeddi kötürülgen, ruslan’ghan uyghurlardur. allah bu ruslinishni, hemmimizge – millitimizge omumyüzlik nésip qilghay!

(dawami bar)

eskertish: aptor yéqinda süriyeni ziyaret qilip, uyghur jama’iti bilen biwasite pikir almashturghan we bir yürüsh yazmilarni élan qilghanidi. «uyghur pochtisi» oxshimighan pikirlerge sehne bérish pirinsipi boyiche, süriyediki uyghurlar heqqidimu musteqil awazgha orun berdi. obzorlarda otturigha qoyulghan pikir we köz-qarashlar aptorning musteqil pikri bolup, «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.