uyghur pochtisi, 16- yanwar
sürette hindistan türmisde tutup turuliwatqan üch aka- uka. menbe: IUS ning x hésabi
- zulumdin qéchish, hindistan chigrasida tutulush
hindistanning qaghiliq nahiyesi bilen tutash chégra rayonidiki ladaxning nubra wadisida adil, abduxaliq we abdusalam isimlik üch aka- uka hindi- tibet chégra charlash qisimliri (ITBP) teripidin tutulghan. mezkur qisimning resmiy höjjetliride qeyt qilinishiche, bu yashlar shu küni kechte mezkur wadigha qarashliq sultan choshqu (Sultan Choskur) dégen jayda qolgha élin’ghan.
sherqiy türkistanning qaghiliq nahiyesidin yolgha chiqqan bu aka- ukilar tutulghiche bolghan ariliqta 13 kün japaliq yol yürgen. bu yashlarning kéyinki bayanlirigha asaslan’ghanda, ularning yurtini terk étishige rayonda yüz bériwatqan sistémiliq tutqun qilish, uruq- tughqanlirining iz- déreksiz ghayib bolushi we künséri küchiyiwatqan siyasiy bésimlar seweb bolghan. bu xeterlik seperni ular zulumdin aman qélishning birdinbir yoli dep tallighan. ular tutulghandin kiyin deslep ladaxning léh shehirige élip bérilghan we chégra mudapi’e qisimliri (ITBP) teripidin ikki ay etrapida soraq qilin’ghan. biraq bu ikki ay jeryanida ulardin zadi némilerning soralghanliqi, soraqning qandaq shara’itta élip bérilghanliqigha da’ir birer éniq melumat tépilmidi.
erkin asiya radiyosining xewer qilishiche, deslepki soraq xatiriliri terjiman bolimighanliqtin bu ücheylenning bayanlirigha emes, belki wezipe ötewatqan xadimlarning shexsiy közitishliri we perezlirige asasen teyyarlan’ghan. shu sewebtin, dilodiki asasiy uchurlar texminler bilen toldurulghan. xewerde yene déyilishiche, sot teripidin ulargha teyinlen’gen adowkatmu til tosalghusigha uchrighan.
«muhapizetchi» (The Guardian), we «adil planét» (FairPlanet) qatarliq axbarat organlirining melumatigha qarighanda, bu aka-ukilar tutulghanda yanliridin bir nechche kichik pichaq we bir parche xerite chiqqan. News18 ning xewiride bu pichaqlarning yoluchilar sayahet jeryanida élip yüridighan adettiki qelemturach ikenliki tilgha élin’ghan. biraq soraq jeryanida bu buyumlarning néme meqsette élip yürülgenliki bu mehbuslardin soralmighan yaki soralghanliqi heqqide héchbir uchur hazirghiche yoq. emma bu xewerni yézish jeryanida munasiwetlik xewerler közdin kechürülgende, bu buyumlar heqqide héchqandaq uchur tépilmidi. yighip éytqanda, hindistan da’iriliri bu boyumlarning sayahet meqsetlik ikenlikini qobul qilghan.
dilodiki eng chigish mesililerning biri bu üch aka-ukining yash perqi bolghan. aridin yillar ötkendin kéyin, adwukat muhemmed shafi lassu (Muhammad Shafi Lassu) «eljezire»ge bu qérindashlarning özige: «chégra xadimliri yéshimizni xata xatiriliwaldi, tutulghanda biz 16, 18 we 20 yashta iduq» dégenlikini ashkarilidi. halbuki, «muhapizetchi», «sim» (The Wire) we «keshmir waqti» (Kashmir Times ) qatarliq metbu’atlar resmiy höjjetlerdiki 20, 22 we 23 yash dégen uchurlarni asas qilghan. bu ehwal resmiy höjjetler bilen emeliyet otturisidiki munasiwet perqini körsitip bermekte.
mezkur taratqularning resmiy höjjetlerge tayinip xewer bérishi tebi’iy ehwal bolsimu, biraq mesilining tügüni shu höjjetlerning némige asasen toldurulghanliqida idi. 16 yashliq bir ösmürning baliliq dewri bir parche qeghez üstidiki xata reqem bilenla özgertilip, uning kimlik uchurliri da’irilerning perezliri asasida turghuzulghan. netijide, dilo yashlarning kim ikenlikini emes, belki da’irilerning ularni qandaq perez qilghanliqini eks ettüridighan bir toqulmigha aylinip qalghan. téximu muhimi, ularning shu qaqas wadigha zadi néme meqsette qedem basqanliqi da’irilerning neziride héchqachan aydinglashmighan. hindistan da’iriliri bu üch yashning qaghiliqtin kelgenlikini bilgen bolsimu, ularning zadi néme üchün qachqanliqini éniq chüshinip yételmigen. 2013- yili uyghur kirizisi téxi dunya kün tertipide bügünkidek keng kölemde orun almighan idi. xitayning jaza lagérliri peqet 2017- yilidin kéyinla pütün dunyaning diqqitini tartip höjjetleshtürülgen bolsa, 2013- yili chong xewer menbeliride bu heqte peqet intayin az we tarqaq melumatlarla bar idi. mana mushundaq bir uchur boshluqida, bu yashlarning hékayisi da’irilerning neziride «chégradin qanunsiz ötüsh» weqesi dep qaralghan. ularning wetinidiki sistémiliq insan heqliri depsendichiliki tüpeyli zulumdin qachqanliqi nezerdin saqit qilin’ghan.
adwukat lassuning bayanlirigha asaslan’ghanda, bu ücheylen öz yurtida uruq- tuqqanliri we xolum- qoshnilirining bir- birlep, tuyuqsiz we iz- déreksiz ghayib boluwatqanliqigha, tutulup kétiwatqanliqigha shahit bolghan. del mushu tesewwur qilghusiz qorqunch ularni öz öyidin, illiq makanidin mejburiy ayrilip, teqdiri namelum bir qismetke qarap qéchishqa mejbur qilghan.
türmide tashqi dunya bilen bolghan alaqisi pütünley üzülgen bu yashlar deslepte peqet qol isharetliri arqiliqla alaqe qilishqa mejbur bolghan. waqitning ötüshige egiship, ular bashqa mehbuslar bilen bille turush jeryanida yerlik tillarni öginishke bashlighan we texminen bir yildin kéyin sotchining so’allirigha jawab béreligüdek sewiyege yetken. bu ehwal birer sistémiliq til terbiyesining netijisi bolmastin, belki ularning türme shara’itida hayat qélish üchün tallighan mejburiy yoli süpitide bahalanmaqta.
«adil planét»ning xewirige qarighanda, 2014- yili 17-iyulda léh shehiridiki yerlik sot mehkimisi aka- uka ücheylenni «chégradin qanunsiz ötüsh» jinayiti bilen eyiblep, 18 ayliq qamaq jazasigha höküm qilghan. oksford insan hoquqliri merkizi (Oxford Human Rights Hub) mezkur sot jeryanida terjimanning bolmasliqini «adil sotlinish hoquqining depsende qilinishi» dep xulasiligen. bu qanuniy nuqsan bu ücheylenning tashqi dunya bilen bolghan alaqisini téximu üzüp tashlighan.
höküm élan qilin’ghan waqitta, yashlarning nazaret astida turuwatqinigha bir yil toshqan bolup, qanun boyiche ular yene bir nechche aydin kéyin erkinlikke chiqishi kérek idi. nezeriyiwi jehettin éytqanda, jaza mudditi toshqan mehbuslar köchmenler idarisige ötküzüp bérilishi, u yerde xelq’araliq panahliq telep qilish hoquqidin behrimen bolushi hemde birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy komissarliqining qoghdishigha érishishi lazim idi. lékin, weziyet qeghez üstidiki belgilimilerdin pütünley perqliq yönilishte tereqqiy qilghan.
2014- yilining axirida jaza mudditi toshqan bolsimu, bu ücheylen erkinlikke érishish ornigha téximu éniqsiz bir memuriy mejhulluqqa ittirilgen. hindistan 1951- yilidiki «musapirlar ehdinamisi»ge qol qoymighanliqtin, dölette musapirlarning teqdirini belgileydighan resmiy bir qanun méxanizmi yoq idi. mezkur qanuniy boshluq bu yashlarni kéreklik qanuniy kapalettin mehrum qaldurup, ularning teqdirini pütünley da’irilerning ixtiyarigha tapshurup qoyghan.
yashlar qoyup bérilish ornigha, jammu keshmir rayonigha xas «ammiwi bixeterlik qanuni» (PSA) gha asasen qayta nazaretke élin’ghan. 1978- yili testiqlan’ghan, eslide qoralliq isyanchilar we siyasiy öktichilerni nishan qilghan bu qanun, emeliyette üch uyghur yashning put- qoligha sélin’ghan yéngi bir kishen bolup qalghan. ulargha qarita chiqirilghan tutup turush qararliri bolsa, her alte ayda bir qétim sistémiliq halda uzartilip mangghan. adwukat lussu kéyinche bu ehwalni esligende, bu yashlarning jaza mudditi toshqanliqini we ularning eslide qoyup bérilishi kéreklikini qayta tekitleydu. mezkur qanun da’irilerge kishilerni sotsiz halda alte aydin ikki yilghiche tutup turush hoquqini béridighanliqi sewebidin, xelq’ara kechürüm teshkilati qatarliq insan heqliri qurulushlirining izchil tenqidke uchrap kelmekte.
hindistan kontrolluqidiki keshmirning sabiq yuquri derijilik emeldari we qanun mutexessisi latif zaman dewa bu aka- ukilargha qollinilghan qanunning tüp meqsitidin chetnep ketkenlikini bildüridu. uning qarishiche, mezkur qanun eslide dölet menpe’etige tehdit salidighan jinayetchilerge qaritilghan bolup, zulumdin qéchip panahliq tiligen mesum insanlargha qollinilishi qanunning esli rohigha uyghun emes idi.
shundaq qilip, 2015- yilidin bashlap mezkur yashlarning hayatida bir éniqsizliq dewri bashlinidu. ular emdi «jaza mudditini ötewatqan mehbus» süpitide emes, belki qoyup bérilish waqti na’iniq bolghan, teqdiri qeghez üstidiki memuriy buyruqlarning yéngilinishigha baghliq «muddetsiz tutup turulidighan chet ellikler» türkümige aylinip qalidu.
«muhapizetchi» gézitining hindistan da’irilirining resmiy höjjetliridin neqil qilip ashkarilishiche, bu üch neper uyghur üstidin chiqirilghan nazaret qararnamiside: «mezkur kishiler hökümet teripidin qoyup bérish yaki xitaygha ötküzüp bérish heqqide axirqi qarar chiqirilghuche, türmide qerelsiz tutup turulidu» dep yézilghan.
«sim» torida élan qilin’ghan ömer meqbul imzasidiki xewerde déylishche, 2016- yili féwralda, adil, abduxaliq we abdusalam hindistan ichki ishlar ministirliqigha (MHA) resmiy panahliq iltimasi sunup, xitayning uyghurlargha qaratqan zulumlirini özlirining qayturulmasliqigha asasliq seweb qilip körsetken. biraq, hindistan ichki ishlar ministirliqi bu insaniy telepni ret qilghan bolup, yashlarni xitaygha qayturup bérish (repatriation) qararini chiqarghan. lékin, adwukat we bashqa insan heqliri teshebbuschilirining merkuz qarargha naraziliq körsetkenliki seweblik bu ücheylen hazirghiche qayturulmighan.
bu qarardin kéyin, ular hindistan ichige qoyup bérilish, üchinchi bir bixeter döletke yötkilish yaki xitaygha qayturulushtin ibaret üch xil éhtimalliq arisida, türme tamliri ichide teqdirining hel qilinishini saqlap yashashqa mejbur bolghan. bu jeryanda ularning mesilisi tedrijiy halda tashqi dunyaning diqqet neziridin yiraqliship, unutulushqa yüzlen’gen.
(dawami bar)
