uyghur pochtisi, 19- yanwar
3. külreng rayondiki qanuniy küresh
melum bolushiche, hindistan bashqurushidiki keshmir rayonida, siyasiy we bixeterlik siyasetliri arisigha qisilip qalghan nurghun dilolar mewjut iken. emma adwukat lassuning nezeride bu üch uyghur yashning délosi hemmidin perqliq. chünki bu üch aka-uka üstidin héchqandaq konkrét jinayi eyibname yaki siyasiy iddi’a yoq bolup, ularning birdinbir échinishliq ré’alliqi — emdi «héchqandaq döletke tewe emesliki» bolup qalghan.
adwokat lassu «ammiwi bixeterlik qanuni» (PSA) ni bikar qilish üchün yollighan 27 betlik erznamiside, bu ücheylenning weziyitini xelq’ara qanun da’irisidiki «xalighanche tutqun qilish» (Arbitrary Detention) dep süpetligen. lassuning qarishiche, dölet héchqandaq jinayet artqili bolmighan bu üch neper uyghurni peqet ularni qandaq bir terep qilishni bilelmigenliki üchünla mejhulluqqa mehkum qilghan. biraq, hindistan da’iriliri bu qanuniy sadalargha jawab bermigen; «ammiwi bixeterlik qanuni»ning qararliri her alte ayda bir qétim süküt ichide yéngilinip, bu ücheylenning tashqi dunya bilen bolghan baghlinishini téximu suslashturghan.
2019- yilidin bashlap, lassu délo matériyallirini b d t musapirlar mehkimisi (UN refugee agency) we b d t musapirlar aliy komissarliqining (UNHCR) alaqidar xizmet guruppilirigha sun’ghan. erkin asiya radiyosining xewirige qarighanda, b d t tereptin kelgen birdinbir inkas déloning «tekshürülidighanliqi» bolghan, lékin bu tekshürüsh hazirghiche netije bermigen. uyghur mesilisi 2017- yilidin kéyin xelq’ara küntertipke kelgen bolsimu, bu aka-ukilar 2013- yilidin béri tutup turuluwatqanliqi seweblik, ularning délosi xelq’ara organlar nuqtisidinmu bir «külreng rayon» (Grey Zone) gha aylinip qalghan.
bu aka- ukilar üchün eng ümidlik tallashlardin biri — kanadaning «M62» mexsus qoghdash pirogrammisi idi. bu programma xewp astidiki uyghurlarni üchinchi bir döletke orunlashturushni (Third-country resettlement) nishan qilatti. adwokat lassu taratqulargha bergen ziyaritide bu türge iltimas qilidighanliqini éytqan.
biraq, jeryanning perde arqisida na’iniq mesililer bar idi. kanadadiki uyghurlarning hoquqini himaye qilish qurulushi (URAP – Uyghur Rights Advocate Project) ning ijra’iye dériktori we M62 pirogrammisining yétekchiliridin biri bolghan memet toxti ependi «uyghur pochtisi» ning bu heqtiki so’allirigha jawab bérip, mesilining resmiy we diplomatik qatlimi heqqide toxtaldi: «bu üch uyghurning salahiyiti héchqachan éniq sunulmidi. kimlik delillenmise (Identity verification), héchqandaq döletke iltimas sun’ghili bolmaydu. bu ücheylenning kimlikige da’ir héchqandaq resmiy höjjet yoq; adwukattin lazimliq uchurlarni telep qilduq, emma bizge teminlen’gen uchurlar yéterlik we éniq emes. bu üch uyghurgha alaqidar resmiy höjjetler, néme üchün tutulghanliqi we tutup turush mudditining néme üchün her alte ayda bir uzartiliwatqanliqigha da’ir qanuniy asaslar bizge sunulmidi.»
bu heqte «uyghur pochtisi» namidin adwokatqa élxet ewetilgen bolsimu, hazirghiche jawab alalmiduq. hindistan uyghur jemi’iyitining re’isi wasim abdulla ependi bolsa ziyaretning kéyinki qisimida melum sewebler tüpeylidin sükütni tallidi.
memet toxti ependi yene diplomatik shara’itning mesilini téximu qiyinlashturghanliqini élawe qildi: «kanada bilen hindistan otturisidiki munasiwetning 2023-2024- yilliri yiriklishishi bu déloni ilgirilitishni téximu qiyinlashturdi.» uning yene éytishiche, kanadaning M62 programmisi melum döletler üchün küchke ige bolup, hindistan bu tizimlikte yoq idi. hindistanning 1951- yilidiki «musapirlar ehdinamisi» (Refugee Convention) ge qol qoymighanliqimu bu diplomatik tosalghularni kücheytkenidi.
«eljezire» birleshken döletler teshkilati musapirlar aliy komissarliqining (UNHCR) yéngi déhlidiki mes’ulliri bilen bu heqte alaqe qilghan. ular jawabida özlirining mes’uliyitining peqet bu uyghur aka- ukilar türmidin qoyup bérilgendin kéyinla bashlinidighanliqini bildürgen.
mushundaq bir qatar tosalghular tüpeylidin, kanada M62 programmisi muhajirettiki nurghun uyghurning bixeter makan’gha orunlishiwilishi üchün hayatiy rol oynighan bolsimu, bu üch aka- ukigha nisbeten hazirche ghuwa péti qaldi.
(dawami bar)
