uyghur pochtisi, 21- yanwar
4. töt tamning ichide jimjit élishish
yillarning ötüshige egiship bu üch aka- ukining ehwali qanuniy jehettin éniqsiz halette qaldi. ular qayta sotlinish yaki aqlinish hoquqidin mehrum qalghan bolup, bu jeryan ularning kündilik hayatini éghir bir mejhulluq qaynimigha aylandurup qoydi.
adwokat lassu «eljezire»ge bergen bayanatida mundaq deydu: «ular intayin éghir rohiy bésim astida yashawatidu. yashliqi türmide ötüp ketken bu yashlarning béshigha kelgenler peqet qanunsizliq emes, belki pütünley insaniyliqqa qarshi bir rehimsizliktur.»
mezkur aka- ukilar ladaxtiki léh türmisidin jammu- keshmirning merkizi srinagardiki (Srinagar) türmige yötkelgendin kéyin, jismaniy we rohiy jehettin éghir sinaqlargha duch kelgen. ladaxning hawa kilimatigha könüp qalghan bu ücheylenning salametliki srinagarning dimiq issiq hawasigha maslishalmay qiynalghan. adwokat lassu bu ehwalni teswirlep, türmining nachar shara’iti we kilimat perqi bu yashlarning alliqachan zexmilen’gen rohiyitige téximu éghir zerbe boldi, deydu. lassu ular bilen bir türmide yatqan bir mehbusning éghizidin bu ehwalni mundaq teswirleydu: «ular bu yerde yillardin béri bar, emma xuddi yoq turghandek hés qilisiz, shunchilik jimjit». kiyinki yillarda lassuning bu ücheylenni hawa kilimati we ozuqlinish aditige yéqinraq bolghan jaylargha yötkesh toghruluq iltimas qilghanliqi we jawabsiz qalghanliqi taratqulardin orun alghan.
uyghur adwukat we insan heqliri pa’aliyetchisi reyhan eset xanim «sim» The Wire torigha bergen bayanatida, hindistan da’irilirining bu yötkeshlirini «rehimsiz qilmish» dep eyibligen we buni «hökümetning insaniy shepqettin mehrum ikenlikining ispati» dep körsetken. reyhan eset sözide mundaq dégen: «bu üch yash adaletsizlikning eng tipik qurbani süpitide, on yilgha yéqin naheq qamaq jazasigha duch keldi. yashlar türmidiki adem liq tolghan, tashqiridiki pizhghirim issiq tüpeylidin taqet qilghusiz derijige yetken nachar shara’itni yaxshilashni telep qilghanda, hindistan hökümiti ularning telipige soghuq inkas qayturup, ularni kilimati téximu issiq bolghan bashqa bir sheherge yötkiwetti.» adwukat reyhan esetning qarishiche, hindistan hökümitining bu herikiti bu ücheylenning eng eqelliy insaniy teleplirige qarita bérilgen bir jaza bolup, bu déloning barghanséri éghir bir insaniy hoquq kirizisige ayliniwatqanliqini yene bir qétim pash qilmaqta.
bu üch uyghur yash 13 yilgha sozulghan türme hayatida peqet erkinlikidin mehrum qélipla qalmay, belki jismaniy we rohiy jehettinmu yalghuz qalghan. erkin asiya radiyosining xewirige asaslan’ghanda, 2019- yili bu aka- ukilarning birining salametliki éghir derijide nacharlashqan. türmidiki cheklik dawalash shara’itida, bu yashlar ashqazan we öpke késellikliri bilen élishishqa mejbur bolghan. adwukat lassuning melumatigha asaslan’ghanda, doxturlar yazghan zörür dorilar türme biyurokratiyesining perwasizliqi tüpeylidin ya sistéma ichide yoqap ketken, yaki ularning qoligha bek kéchikip tekken.
«yekshenbilik muhapizetchi» Sunday Guardian torining ziyaritide déyilishche, 2024- yili séntebide, xelq’ara sherqiy türkistan teshkilatlar birlikidin bir ömek ularni ziyaret qilghili barghanda, 11 yildin kéyin tunji qétim öz ana tilida paranglashqan bu ücheylen özini tutalmay yighlap ketken.
wasim abdullahmu bu yashlarning salametlik ehwalining intayin nachar ikenlikini tilgha alidu. uning bayanlirigha qarighanda, dawalinish mesilisi peqet biyurokratik bolupla qalmay, belki iqtisadiy qiyinchiliq bilenmu zich munasiwetlik iken. sirttin kélidighan maddiy yardemning cheklik bolushi, bu ücheylenning zörür tébbiy mulazimettin behrimen bolushini téximu qiyinlashturuwetken.
bu yashlar türmidiki qiyin shara’itta diniy ibadetlerni meniwi jehettin hayat qélishtiki eng chong tayanch qilghan. lassuning erkin asiya radiyosigha bildürüshiche, aka- ukilar türmide besh waqit namaz oqush, qur’an kerim tilawet qilish we ramzan aylirida roza tutush arqiliq özlirining diniy mejburiyetlirini toluq ada qilishqa tirishqan.
bu ücheylen türmidiki waqtini peqet chüshkünlük bilenla ötküzmestin, türmidashliri bilen pikir almashturush we kitab- gézit oqush arqiliq özlirini yétishtürgen. musteqil zhurnalist hessen akkash (Hassan Akkas)ning igilishiche, bu jeryanda ular ordu, hindi we in’gliz tillirini sistémiliq öginip, bu tillarda rawan sözliyeleydighan sewiyege yetken. türmining tar réshatkiliri arisidiki bu öginish musapisi ular üchün bir xil «hayat qélish mektipi»ge aylan’ghan bolup, bu jeryan ularning tashqi dunya bilen bolghan meniwi alaqisini saqlap qélishidiki eng muhim wasitige aylan’ghan.
bu xewerni yézish jeryanida bu ücheylen toghirsida teplisy melumat élish üchün hindistan uyghur jem’iyitining re’isi wasim abdullah bilen alaqilashtuq. wasimning déyishche, uning dadisi haji muhemmed abdullah hindistandiki deslepki uyghurlardin bolup, ladax rayonida uyghur tilini bilidighan sanaqliq kishilerning biri iken. 2013- yili mezkur ücheylen chigrada tutulghanda, ular bilen chüshinishelmigen hindi- tibet chégra saqchiliri (ITBP) abdullahni srinagardin tik uchar bilen léhqa élip kelgeniken. wasim abdullah «uyghur pochtisi» gha bergen yazma jawabida: «dadam ular chüshinidighan tilda sözligen tunji kishi idi. ular ichidiki barliq qorqunchlirini we béshidin ötken dehshetlerni peqet dadamghila éytip béreligen» dédi.
wasim abdullah bu yashlarning türmidiki échinishliq ehwalini teswirlep mundaq deydu:« ularning biri éghir késel, iqtisadiy yardem bolmisa dawalinishi tes.» ziyaret jeryanida uning bayanlirida yene di’asporadiki uyghur teshkilatlirigha qaritilghan bir kayish chiqip turatti: «bu déloni chong uyghur teshkilatliri yéterlik qollimidi. bir yil ilgiri bir teshkilat köngül bölüshke temshelgen bolsimu, lékin kéyin umu süküt ichide chékindi.»
küchlük bir siyasiy lobiy we yardem bolmighachqa, bu ücheylenning teqdiri on yillar boyi untulush we mejhulluq qaynimida qalghanidi. bügün bu üch aka- uka hindistanning karnal türmiside, sirtqi dunyaning özlirini qayta eslishini süküt ichide kütmekte.
(dawami bar)
xewerning aldinqi qsmi: tepsili xewer: 13 yilgha sozulghan mehkumluq, hindistan türmiliride untulghan üch uyghur yashning teqdiri (1)
