т д т ниң истратегийилик қәдәмлири — ортақ қиммәт қарашларни район һәмкарлиқиға айландуруш

қурулуш вақти: 2009-йили 3-өктәбир (нәһчиван келишими)

наминиң өзгириши: 2021-йили 12-нойабир (истанбул йиғинида түрк кеңишидин т д т ға)

баш иштаби: истанбул, түркийә

омумий нопуси: тәхминән 160 милйон

омумий йәр мәйдани: 4.25 милйон кивадрат километир

кириш сөз 

түрк дөләтлири тәшкилати (т д т) — ортақ тил, тарих вә мәдәнийәт қиммәт қарашлириға игә мустәқил түрк дөләтлирини бир ортақ супа астиға топлайдиған һөкүмәтләр ара хәлқъаралиқ тәшкилат. әслидә «түрк тиллиқ дөләтләр һәмкарлиқ кеңиши (түрк кеңиши)» дәп аталған бу орган, 2009-йили 3-өктәбир күни нәһчиван келишими билән рәсмий қурулуп, 2021-йили истратегийилик өзгириш билән һазирқи намиға еришти. бу өзгириш, т д т ниң аддий мәслиһәтчи кеңәштин көп тәрәплимилик һәмкарлиқни илгири сүридиған геъополитикилиқ түзүлмә ролиға өтүшни көрситиду. т д т ниң нишани әза дөләтләр арисидики иқтисад, сийасәт, бихәтәрлик вә мәдәнийәт саһәлиридики һәмкарлиқни чоңқурлаштуруштин ибарәт.

асасий мәзмун 

1. әзалиқ вә тәшкилий қурулмиси 

т д т һазир алдинқи йиғинларда келишкән орган қурулмисиға асасән паъалийәт илип бармақта.

A. әза дөләтләрниң тәркиби:

B. асаслиқ органлар:

• дөләт башлиқлири кеңиши: тәшкилатниң әң йуқири қарар чиқириш оргини.
• ташқи ишлар министирлири кеңиши: кеңәшниң ташқи ‍шларға аъит қарарлирини йолға қойушқа мәсъул.
• ақсақаллар кеңиши: мәслиһәтчи орган болуп, мәдәнийәт вә әхлақий қиммәт қарашлар бойичә йетәкчилик ролини ойнайду.
• баш катибатлиқ ишханиси: истанбулда җайлашқан болуп, тәшкилатниң күндилик хизмитини башқуриду.
• мунасивәтлик органлар: түрк сой (TURKSOY), түрк па (TURKPA) вә хәлқъара түркийләр академийәси қатарлиқлар.

2. асасий нишан вә һәмкарлиқ даъириси

т д т ниң нишани б д т ниң низамнамисигә вә хәлқъара қанунниң асасий принсиплириға (мәсилән, дөләтләрниң игилик һоқуқи баравәрлики, земин пүтүнлүки) риъайә қилған асаста түрк дөләтлири арисидики мунасивәтләрни чоңқурлаштуруштур.

• сийасий һәмкарлиқ: әзалар ара өз-ара ишәнчни күчәйтиш, район вә хәлқъара бихәтәрликни сақлаш, ташқи сийасәттә ортақ позитсийә бекитиш.
• иқтисадий вә сода һәмкарлиқи: сода вә мәбләғ селиш үчүн пайдилиқ шараъит йаритиш, түрк мәбләғ селиш фондини йолға қойуш арқилиқ иқтисадий гирәлишишни илгири сүрүш.
• қатнаш вә каридорлар: әза дөләтләрни туташтуридиған қатнаш-тиранспорт каридорлирини (мәсилән, оттура каридор) тәрәққий қилдуруш, таможна алақисини аддийлаштуруш.
• мәдәнийәт вә маъарип: ортақ түрк кимлики вә қиммәт қаришини техиму күчәйтиш, ортақ бир елипбә вә ортақ тарих дәрсликини оттуриға чиқириш пиланлири.

мәдәнийәт-сийасий анализ

т д т ниң барлиққа келиши, түрк дунйасиниң истратегийилик әһмийити зор болған район (йавро-асийа) да өзиниң мәнпәъәтини қоғдаш вә кәлгүсигә капаләтлик қилиш үчүн қилған муһим бир таллиши. бу тәшкилат түркийә үчүн мәркизий асийаға, мәркизий асийа җумһурийәтлири үчүн дунйа базириға чиқишта муһим бир көврүк ролини ойнайду.

тәшкилатниң ички җәһәттики муһим мәсилиси: һәр қайси әза дөләтләрниң нато (NATO), йавро-асийа иқтисадий иттипақи (EAEU) вә коллектип бихәтәрлик шәртнамиси тәшкилати (CSTO) қатарлиқ охшаш болмиған хәлқъаралиқ түзүлмиләргә әза болуши сәвәбидин, ортақ иқтисадий бирлишиш (мәсилән, ортақ таможна тарифлири) ниң мурәккәплишиши. шундақтиму, мәдәнийәт вә сийасий ирадә иқтисадий бирлишиш йолидики бу тосалғуларни йеңиштики асаслиқ һәрикәтләндүргүч күч болмақта.

хуласә вә кәлгүси нәзәр 

түрк дөләтлири тәшкилати қурулғандин буйанқи 16 йил ичидә, түрк дунйасиниң ортақ мәнпәъәтини әң йуқири орунға қойидиған, хәлқъара қанунға һөрмәт қилидиған күчлүк супа болуп йетилди. униң геъополитикилиқ тәсири мәркизий асийа вә кавказдин тартип йавропағичә кеңәйди.

кәлгүсидә, т д т ниң ортақ енергийә һәмкарлиқи, рәқәмлик иқтисадни тәрәққий қилдуруш вә хәлқъаралиқ тәшкилатлар (мәсилән, б д т) да техиму актип рол елиш қатарлиқ йеңи вәзипиләргә мәркәзлишиши мөлчәрләнмәктә. бу тәшкилат пәқәт һәмкарлиқ рамкиси болупла қалмастин, бәлки кәлгүсидә йавро-асийа райониниң сийасий вә иқтисадий тәңпуңлуқини бәлгиләйдиған асаслиқ актийор болушқа йүзлиниватқанлиқи ениқ.

мәнбәси:https://erkinlik.com/2025/10/08/turk-doletliri-teshkilati-yawro-asiyaning-ozgirishidiki-yengi-geopolitikiliq-kuc/