uyghur pochtisi, 4-yanwar
amine sedef
yéngi yil harpisida türkiyediki herqaysi gézit, ijtima’iy taratqu we téléwiziyelerde türkiyening xitay puqraliridin wiza telep qilmaydighan bolghanliqi qiziq nuqtigha aylandi.
31- dékabir türkiye «resmiy gézit»te élan qilin’ghan, türkiye jumhuriyiti re’isi rejep tayip erdoghanning imzasi bolghan 10798- nomurluq qararnamide: «6458- nomurluq köchmenler we xeliq’araliq qoghdash qanunining 18- maddisigha asasen, 2026- yili 2- yanwardin bashlap, jungxua xeliq jumhuriyiti puqralirining normal pasport bilen türkiyede her 180 kün ichide eng köp bolghanda 90 kün turushi, sayahet qilishi we toxtap ötüshi üchün wiza telep qilinmaydu» déyilgen. uningdin burun xitay puqraliri türkiyege bérish üchün éliktronluq wiza élishi kérek bolup, bu xil wiza bilen türkiyede eng uzun bolghanda 30 kün turghili bolatti.
türkiyening xitaygha qaratqan bu yéngi wiza siyasiti xitayning shinxua tori we bashqa xewer qanallirida, shundaqla weten ichi we sirtidiki uyghurlarning ijtima’y alaqe wasitilirida bes– beste tarqilip ghulghula peyda qildi, shundaqla, di’asporadiki uyghur mesilisige köngül bölidighan aktiplar we jama’etning naraziliqini qozghash bilen bir waqitta, türkiyediki uyghur mesilisige köngül bölidighan türklernimu narazi qildi. nurghun kishiler özlirining bu qarargha bolghan eyipleshlirini bildürdi.
«uyghur pochtisi» muxbirining ziyaritimizni qubul qilghan hajitepe uniwirésitétining oqutquchisi, sitratégiye mutexesisi, dotsént, doktur erkin ekrem mundaq dédi: «méningche, türkiyening mundaq bir qararni élishtiki birinji sewebi, téximu köp xitay sayahetchilerni türkiyege jelip qilish. ikkinchidin, xitaymu yéqinqi yillarda ellikke yéqin döletke wiza kechürüm qilghan bolup, buning ichide türkiye yoq idi, belkim türkiyeningmu shu tizimlik ichige kirish niyiti bolushi mumkin. üchinchidin, 2026- yili türkiye bilen xitayning déplomatik munasiwet qurghanliqining 50- yili bolup, belkim ikki dölet buni tebriklesh üchün bezi pa’aliyetlerni pilanlawatqan bolushi mumkin. bu yil bashlinishi bilen türkiye bu qarar arqiliq birinji qedemni basqan bolishi mumkin dep oylaymen.»
yazghuchi, zhurnalist xalis özdemir (Halis Özdemir) mundaq didi: «türkiyening bu qararni élishtiki asasliq mexsitini bir qutupluq dunyadin köp qutupluq dunyagha qarap kéngiyish dep tehlil qilish kérek. men türkiyening xitay bilen bolghan bu kélishimining türkiye üchün paydiliq bulidighanliqigha ishenmeymen. bu méning shexsi köz qarshim. sayahetchilik belkim téximu tereqqiy qilishi mumkin, emma bir kommunisit bashqurush tüzimidiki dölettin türkiyege ixtiyariy kirip chiqidighan kishilerning qanchisi jasus we qanchisi normal sayahetchi buni bilelmeymiz. belkim dölet buninggha qarita kéreklik tedbirlerni alidu.»
istanbul medeniyet üniwérisitéti siyasiy bilimler fakultiti xeliq’ara munasiwetler bölümining uqutquchisi, yardemchi profféssor, xitay tetiqatchisi kadir témiz (Kadir Temiz) mundaq dédi: «menmu bu qararni taratqulardin kördüm. bu ikki dölet arisidiki bezi munasiwetlerge baghliq bolup, bu arqiliq türkiye puqralirighimu wiza asanlashturlushi mumkin. buningdin sirt, bezi selbiy tereplermu diqqetke élindi dep oylaymen.»
halbuki, muxbirning: «sizning közde tutqiningiz qaysi selbiy terep?» dégen su’aligha kadir temiz jawap bermidi.
bu qararning xitaylargha we uyghurlargha élip kélidighan tesiri heqqide erkin ekrem mundaq dédi: «bu qarar xitaydimu bek ghulghula boldi. bezi xitaylar: <bu yaxshi boldi>, bu arqiliq bezi döletlerge aylinip ötüp sayahet qilish asanlashti> dése, yene beziliri: <türkiye arqiliq yawrupagha qéchish asanlishidighan boldi> dep xushal bolushmaqta. emdi buning uyghurlargha qandaq tesiri bar dégende, <xitay uyghurlargha pasport béremdu- bermemdu, bu bir mesile. andin uyghurlar türkiyege chiqishqa jür’et qilalamdu-yoq, bumu bir mesile. chünki lagir mesiiliside, türkiyege kelgenler jazalan’ghanliqi üchün, uyghurlar bir mezgil qorqup kelmesliki mumkin, emma bu qarar uyghurlargha paydiliq, kéyinki waqitlarda belkim uyghurlarning türkiyege kélish yoli asanlishishi mumkin.»
xalis özdemir bu qararning türkiyediki uyghurlargha körsitidighan tesiri heqqide toxtilip mundaq dédi: «mesilige türkiyediki sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz teripidin qarighinimizda, men buni ulargha nisbeten ziyanliq dep qaraymen. sewebi, xuddi üstide dep ötkinimdek, jasuslar bu uyghurlar heqqide uchur igelleydu we bulargha qarshi teshwiqatlarni élip baridu. biz yazghuchi we zhurnalisitlar bolush süpitimiz bilen mesilini yene küzitimiz we köz qarashlirimizni her waqit otturigha qoyimiz. shexsen méning bu qarargha bolghan köz qarshimni sorisingiz, kashki bundaq bir qarar élinmighan bolsa bulatti.»
muhajirettiki uyghurlar bolsa, mezkur weqening türkiye-xtay munaswetlirining barghansri yéqinlishshi we uyghurlargha keltüridighan ziyanliridin endishe qilidighanliqini bildurushmekte.
uyghur milliy mejlisi re’isi siyit tümtürk özining xususiy taratqu hésabida: «türkiye yejüj- mejüjlerge ishikini achti. 2026- yili 2- yanwardin bashlap, xitaylar türkiyege wizisiz kiridu. xitay mustemlikisidiki sherqiy türkistanliqlar bolsa pasport alalmaydu… dölitimizning yitip kélish aldidiki xeterni bayqishini ümid qilmen» dep yazghan.
4- noyabir türk tilidiki «uyghur xewer» tori élan qilghan «qizil sermayige wiza, mezlumgha süküt: xitaygha échilghan ishikler sherqiy türkistanning yüzige yépilidu» namliq maqalide bu qarargha mundaq ipade bildürüldi: «bügün türkiyening sayahet we soda namidin qoyghan bu imzasi tarixta peqet bir iqtisadiy qarar bolupla qalmay, meniwiy jehettin bir yara bolup qalidu. bu qarar bilen xitay sayahetchiler istanbol kochilirida erkin– azade aylinip yüriwatqanda, sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz reqemlik déktaturluq astida hayatta qélish kürishini dawam qilidu. iqtisadiy menpe’etlerning milletning wijdanida qanighan yara süpitidiki sherqiy türkistan dewasining aldigha ötishini ne tarx ne wijdan kechürmeydu.»
amine sedef, uyghur pochtisining türkiye stanbulda turushluq muxbiri, u di’aspora, uyghur ayalliri, medeniyet sahesde yazidu.
