uyghur pochtisi, 14-yanwar
alp
iranda ötken ayning 28- küni iqtisadiy böhran seweblik bashlan’ghan hökümetke qarshi namayishlar barghanséri küchiyip, éghir qanliq basturushqa duch kelmekte. mölcherlinishche, namayish bashlan’ghandin tartip hazirghiche jem’iy 2,571 kishi hayatidin ayrilghan. iran hökümitining öz xelqini basturush iqtidarini téxnika jehettin kücheytishide, xitay shirketliri teminligen ilghar nazaret sistémiliri muhim rol oynawatqanliqi ashkarilanmaqta.
«nyuswik» (Newsweek) zhurnilining bügünki xewirige qarighanda, xitayning sün’iy eqil (AI) asasidiki yüz tonush téxnikisi (Facial Recognition) we reqemlik nazaret sistémiliri iranda namayishchilarni perqlendürüsh we iz qoghlap tutush jeryanida keng kölemde ishlitilmekte. xewerde tekitlinishiche, xitay shirketliri ilgiri sherqiy türkistanda milyonlighan uyghurni omumyüzlük nazaret qilish we bésim astida tutushta sinaqtin ötküzgen «reqemlik basturush modéli»ni hazir iran’gha sistémiliq éksport qilmaqta.
iran hökümiti ishlitiwatqan bu basturush téxnikiliri tyenjin merkezlik téxnika maginati tiyendi (Tiandy) shirkitige tewe bolup, shirketning tor bétide tonushturulishiche, tenyendi sün’iy eqil, chong sandan (Big Data) we bulut hésablash (Cloud Computing) téxnikilirini xitaydiki 500 din artuq sheherge teminleydiken. uningdin sirt xelq’arada london xitrow ayrodromi, türkiye chégra rayonliri we misir tömür yolliri qatarliq orunlarda mezkur shirketning nazaret mehsulatliri ishlitilmekte iken.
emma xelq’ara téxnika nazaret orgini IPVM ning ashkarilishiche, tiyendi shirkiti téxnikiliq nazaret sistémiliridin sirt, yene mehbuslarni qiynash we heriketsiz qaldurush üchün layihelen’gen «yolwas orunduqliri» (Tiger Chairs) nimu ochuq- ashkare bazargha salghan.
roytérs (Reuters) we bashqa nopuzluq organlar ilgiri tiyendi, xikwiziyon (Hikvision) we daxua (Dahua) qatarliq xitay shirketlirining uyghurlarni étnik kimlikige asasen aptomatik perqlendüridighan «uyghur iz qoghlash» (Uyghur Tracking) sistémilirini pash qilghan idi. bügünki künde bu téxnikilar iran kochilirida namayishchilarning erkinlikini boghushqa xizmet qilmaqta.
tiyendi shirkiti 2022- yili xitay kompartiyesining basturush siyasetlirige téxnikiliq yardem bergenliki seweblik, amérika soda ministirliqi teripidin cheklesh tizimlikige (Entity List) kirgüzülgen. közetküchilerning qarishiche, xitayning bu xil téxnikiliq jazalash qorallirini iran réjimigha sétip bérishi, dunyada reqemlik mustebitlikning yéngi bir xeterlik basquchqa qedem qoyghanliqini körsitip béridiken.
