ihsan umun
akadimik dunya we kishilik hoquq saheliridin xitay hökimitining uyghur mesililiri üstide tetqiqat élip bériwatqan tetqiqatchilargha siyasiy bisim we akadimik tosalghu yaritish üchün türlük wasitilerni qolliniwatqanliqigha we hetta bu urunushning gherip akadimik organlirigha qarap kingiyiwatqanliqigha a’it eyibleshler künsiri köpeymekte.
profféssor lawra murfi uchrighan bisim bu eyibleshlerning eng yingi örnikidur.
xelqaradiki nopuzluq taratqularning xewer qilishiche, xitay hökimitining tehditliri we tijari tosalghuliri seweplik en’giliyediki shafilid halim(Sheffield Hallam University) uniwirsititi ikki yildin béri kishilik hoquq we zamaniwi qulluq tetqiqatliri profféssori lora murfi (Laura Murphy)gha uyghurlargha munasiwetlik tetqiqatliri seweplik bésimgha uchrighan.
b b s we muhapizetchi xewer agéntliqlirining 2022-yilidin 2024-yilighiche bolghan ikki yil mabeynidiki mezkur uniwérisitétning ichki xet-cheklirige asaslan’ghan xewerliride, uniwérissitétning tijari menpe’et bilen akadimik erkinlik arisida tallashqa mejburlan’ghanliqi bayan qilin’ghan.
2022-yili, uniwiérsitétning xitaydiki tor biketliri we uniwiérissitétning xitaydiki oqughuchilar bilen bolghan resmi élxet alaqiliri bu uniwérisitétning uyghur mejburi emgek tetqiqatliri seweplik xitay hökimiti teripidin cheklen’gen.
2024-yili aprélda, xitay döletlik bixeterlik idarisidin üch munasiwetlik xadim shaflid halim uniwérissitétining xitaydiki ishxanisigha kélip, ishxana xadimliridin kilechektiki tetqiqat témiliri heqqide ikki sa’et so’al sorighan we uniwérisitit tor betlirining xitayda cheklinishining sewebining uyghur mejburi emgek bilen munasiwetlik tetqiqatlar ikenlikini ochuq-ashkare éyitqan.
2024-yili, xitay hökimiti prafféssor lawra murfining mejburi emgek bilen munasiwetliq tetqiqatini «töhmet» dep qarap, erz sun’ghan bolup, uniwérisitét dawadin kéyin munasiwetlik tetqiqat netijilirini neshir qilmasliqni qarar qilghan.
uningdin bashqa 2025-yilining bishida bu uniwirsitét «tetqiqat sughurtisining sughurta xizmitidin waz kechkenliki we en’giliyediki xizmetchilirige bolghan mes’uliyiti»ni bahane körsitip, uyghur mejburi emgek bilen munasiwetlik tetqiqatlarning toxtitilghanliqini ilan qilghan.
profféssor murfi köpünchisi uyghur bolghan tetqiqat goruppisining mejburi emgek bilen munasiwetlik tetqiqatlirini dawamlashturushi üchün munasiwetlik organlargha qanuniy jehettin iltimas sun’ghan bolup, netijide shaflid halim uniwrérsitéti profésisor murfidin resmi kechürüm sorighan we tetqiqatlirini dawamlashturishigha ruxset qilghan.
lawra murfi xanim ziyaritimizni qobul qilip, uyghur mejburi emgek bilen munasiwetlik bezi téxnika we sitratégiyilik ul-mu’esseler toghrisida tetqiqatlirini dawamlashturiwatqanliqini we uyghur kishilik hoquq depsendichilikining dunyagha ashkarlinishida muhim rol oynighan nurghun tetqiqatchilarning uniwérisitét memuriyitining tetqiqatlirini cheklishidin endishe qiliwatqanliqini éytti we mundaq dédi:
«mining ümüdim uniwérisitétimizda yüz bergen bu weqening memuriy organlarning uyghur jemiyitige qaritilghan bésimni arxiplashturush we buninggha qarshi chiqish erkinlikimizge bundin kiyin dexil-terüz yetküzüshke jasaret qilalmasliqi üchün bir örnek bolishidur.»
yawrupa uyghur inistitutining mudiri, jem’iyetshunas doktor dilnur reyhan ziyaritimizni qobul qildi. u yawropa döletlirining yuqiri ma’arip we tetqiqat programmilirining pulini qisip, uniwérsitétlar we tetqiqat merkezlirini shexsiyleshtürüp, puli köp, hakimmutleq döletlerning qoynigha ittirip bériwatqanliqini, bu mesilining eng nigizlik sewepliridin biri ikenlikini, bu ehwalning en’giliye bashlamchiliqidiki an’glo-sakson döletliride nechche on yillardin béri ighirlishiwatqan échinishliq bir ehwal ikenlikini éyitti we praffésisor lora murfi weqesi heqqide toxtilip mundaq dédi: «prafféssor lawra murfi uchrighan bu ish özlirini bügünki dunyadiki erkinlikni qoghdaydighan birdinbir jughrapiiye dep qarawatqan gherbiy yawropa döletliri üchün bir numus.»
tonulghan uyghur ziyaliysi we musteqil tetqiqatchi abduweli ayup ependim lawra murfi xanimning izchil xitayning zamaniwiy qulluq siyasitini pash qiliwatqan muhim tetqiqatchilardin biri ikenlikini, bu uniwérisitétning xitaygha teslim bolushining qulluqni qubul qilishtin bashqa nerse emeslikini éytip mundaq dédi:
«akadimik erkinliki bolmisa ilim-pen bolmaydu. akadimik erkinlikni qoghdimay turup nopuzgha taqabil turghini bolmaydu. nopuzgha taqabil turmay turup, siyasiy hakimmutleqliqqe taqabil turghini bolmaydu. men bu xil ehwalning qayta yüz bermeslikini ümid qilimen.»
uniwérisitét xitay uqughuchilar bazirigha érishish üchün xitay istixbarat organliri bilen biwaste kélishishke tirishqanliqi seweplik kishilik hoquq pa’aliyetchiliri we akadimik dunya teripidin ighir tenqitlenmekte.
xitayning gheripning akadimik organliridiki tesirining éshishining xitayning sénzur siyasiti yürgiziwatqan sahelerning tetqiqatchilirigha qarita herxil bésim we tehdit élip kélish iéhtimalini künséri kücheytiwatqanliqi toghrisida munaziriler köpeymekte.
kishilik hoquqni küzitish teshkilatining tetqiqatchisi yalqun ulughyol xitayning yéqinqi yillarda chet’eldiki pa’aliyetchiler, xitayni tenqid qilidighan akadémiklar, we uyghurlarni «herxil rezil usullar bilen basturushqa we xitayning uyghurlargha qaratqan insaniyetke qarshi qilmishlirini ashkara qilidighan tetqiqatlarni tosush üchün erkin döletlerdiki qanuni yollarni süy’istimal qilishqa» tirishiwatqanliqini éyitti we mundaq dédi:«yéqindin béri yüz bériwatqan bu qilmishlar, dunyaning herqaysi jayliridiki döletler üchün küchlük bir bisharet bolishi kérek. hökümetler akadéimiklarning we pa’aliyetchilerning hörlüki we musteqilliqini xitay hakimiyitining chégra halqighan basturush taktikiliridin qoghdishi lazim.»
lawra xanim gheriptiki organlar chet’el hökümetliridin kelgen tehditlerni derhal turushluq dölettiki munasiwetlik xadimlargha yetküzishi we mesilini hel qilishni hökümetlerge tapshurup bérishi kéreklikini éyitti. u bu xil bésimlardin qorqmaydighanliqini éyitip mundaq dédi:
«süküt qilmighanliqi üchün bizdin téximu köp bedellerni töligen uyghur xizmetdashlirimgha qarap, tetqiqatlirim arqiliq ularni qollashni dawamlashturush üchün ilham alimen. xitayning qilghanlirini yoshurishigha ruxset qilalmaymiz. estayidilliq bilen yaxshi arxiplashturulghan tetqiqatlar hazir herqandaq waqittikidin muhim.»
xitay hökimitining uyghurshunaslargha qarita élip bériwatqan tehdit we cheklesh siyasetliri uyghurshunaslar we chet’eldiki uyghur ziyaliyliri üchün yingi bir mesile emes. uyghur yighiwilish lagirliri toghrisida tetqiqat élip bériwatqan, chix palaski uniwirsititining tetqiqatchisi daniyilik antiropolog ghuni sitanberg uyghur tetqiqatliri sewebidin xitaygha kirishi cheklen’gen kishilerning biri. ghuni sitanberigning 2025-yili qaziqistan’gha kirishimu cheklen’gen bolup, ghuni sitanberig ziyaritimizni qubul qilip xitayning her xil tehdit, jasusluq we bisim siyasetliri arqiliq uyghurshunaslarning tetiiqatlirigha tosalghu bolush üchün aktip heriket qiliwatqanliqini éyitti.
ghuni ependim xitay hökimiti her xil ilxet we ijdima’iy taratqu wastilirida saxta kimliktiki kishiler arqiliq özidin melumat we uchur igileshke tirishiwatqanliqini éytip mundaq didi: «xitayning eng chong tehditi we bésimigha uchrawatqanlar chet’eldiki uyghur, qazaq qatarliq türkiy xeliqlerdur. manga oxshash tetqiqatchilar bilen bille ishligen we ziyaret bergen kishiler we ularning a’ililiri xitayning eng qattiq ziyankeshlikige uchrawatidu. bu bisim we tosalghular tetqiqatlirimizni élip méngishimizni künséri tesleshtüriwatidu.»
ghuni sitanberg ependim yene xitay da’irilirining yawrupa birlikining rayonluq tereqiyat fondi teripidin uyghurlar heqqidiki tetqiqatigha bériliwatqan fondini tosush üchünmu pa’al heriket qiliwatqanliqini éyitti. xitay da’iriliri yawrupa birlikining rayunluq tereqqiyat fondigha ghuni ependimning tetqiqat témisining toghra emeslikini, ghuni sitanberigning tetqiqatigha fund bermesliki kéreklikini iyitqan bolup, doktor ghuni yawrupa itipaqi we plaski uniwérsitétining xitayning tehditige bash egmey, özining akadimik erkinlikini qoghdighanliqini éyitti.
xitay bash elchixanisining erzi seweplik üch yildin buyan dawamlishiwatqan sotning jawapkari doktor dilnur reyhan xitayning firansiyediki akadimik organliri arqiliq gherbiy yawropaning akadémiye erkinlikini barghanséri monopol we süy’istimal qilishqa tirishiwatqanliqini ilgiri sürdi we özige kiliwatqan tehdit we bisim heqqide toxtilip mundaq dédi :«manga qiliniwatqan tehdit we bisimlar méning xitay hökümitining esli mahiyiti we jinayetlirini maqalilirim, léksiyelirim we derslirim arqiliq échip bérishimni tosushni meqset qilghan. shunga hazir bar herqandaq bir imkaniyet we qanundin paydilinip, xitayning pul arqiliq gherbiy yawropa uniwéristétliridiki akadimiye erkinlikni yoqitish tirishchanliqlirigha qarshi turushimiz kérek.»
uyghur kishilik hoquq pa’aliyetchiliri we uyghurshunaslar uchrawatqan bésim we tehditlerning türi we tesiri küchiyiwatqan bügünkidek ehwalda, gherip hökümetliri we qanun organlirining qaysi xil tedbirler bilen ularning bixeterlikini we akadimik erkinlikini kapaletke ige qilalaydighanliqi toghrisida téxi iniq bir bayanat bérilmidi.
