menbesi: uyghur taymiz
2026-yili 25-mart
bir xitay hökümet tetqiqatchisining ashkarilishiche, afghanistan taliban hökümiti béyjingning uyghur musapirlirini qayturup bérish telipini ret qilghan. xitay terep keng kölemlik meblegh sélish, insanperwerlik yardimi we xelq’araliq jazalarni yéniklitish üchün diplomatik qollash qatarliq wedilerni bergen bolsimu, taliban terep diniy rishte, en’ene we bixeterlik endishilirini seweb körsitip bu teleplerni qobul qilmighan.
shangxey xelq’ara mesililer tetqiqat instituti jenubiy asiya tetqiqat merkizining mudiri lyu zungyi yéqinda kabulda ziyarette bolup, taliban tashqi ishlar weziri emir xan mutteqi qatarliq yuqiri derijilik emeldarlar bilen köp qétim körüshkendin kéyin bu mezmunlarni otturigha qoyghan. bu bayanatlar tunji bolup «afghan intérnéshinal» (Afghanistan International) taratqusi teripidin xewer qilindi.
melumki, amérika hökümiti 2020-yili eyni waqittiki tashqi ishlar weziri mayk pompéyoning dewride, «sherqiy türkistan islam herikiti» (ETIM) ni térrorluq teshkilatliri tizimlikidin chiqiriwetken idi. xitay hökümiti bolsa özining siyasetlirini «radikalliqni tügitish» we térrorluqqa qarshi turush dep perdazlap kelmekte. halbuki, nurghunlighan alimlar we kishilik hoquq teshkilatliri xitayning bu qilmishlirini uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliq dep süpetlimekte.
taliban xitayning uyghurlargha a’it telipini ret qildi
lyu zungyi bir qétimliq ziyaretni qubul qilghanda, afghanistan taliban hökümitining uyghur musapirliri mesiliside béyjing bilen hemkarlishishni ret qiliwatqanliqini ashkarilidi. xitay terep taliban’gha siyasiy we iqtisadiy bésim ishlitip, özi «sherqiy türkistan islam herikiti» (ETIM) ge chétishliq dep eyibligen uyghurlarni qayturup bérishni telep qilghan.
lyuning tekitlishiche, taliban da’iriliri ortaq diniy étiqad, tarixiy rishte we qebile en’eniliri sewebidin, uyghurlargha qarshi heriket qilishqa küchlük qarshiliq körsetken. lyu mundaq dégen: «xitay-taliban munasiwitidiki eng chong tosalghu — biz térrorluq teshkilati dep qaraydighan ‹sherqiy türkistan islam herikiti› mesilisidur. biz taliban emeldarliri bilen bu mesilini munazire qilghinimizda, ular ortaq diniy étiqad we panahliq tiligüchilerni qoghdaydighan chongqur yiltiz tartqan en’ene sewebidin, bu kishilerni xitaygha tapshurup bérishke hergiz qoshulmaydu.»
lyu zungyi yene bu ehwalning xitay terepte «intayin éghir ishench krizisi» peyda qilghanliqini tekitlidi. uning ashkarilishiche, béyjing taliban’gha eger bu xil bixeterlik tehditliri (xitayning qarishidiki) dawamlashsa, afghanistanda zor kölemlik meblegh sélishning mumkin bolmaydighanliqini uqturghan.
lyu bu mesilini xitay-taliban munasiwitidiki eng sezgür nuqta dep teswirlidi. uning qeyt qilishiche, taliban emeldarliri uyghur guruppilirining pütünley kontrol astida ikenlikini dewa qilsimu, emma béyjing buninggha qayil bolmighan we bixeterlik endishiliri hélihem hel qilinmighan.
uyghurlarning inkasi
gollandiyediki uyghur pa’aliyetchi abdughéni sabit bu heqte toxtilip mundaq dédi: «afghanistandin panahliq tiligen uyghurlar öz hoquqi, sheripi we musteqilliqini qayturuwélishni nishan qilghan kishilerdur. ularning meqsiti — özini qoghdash we bésiwélin’ghan wetinini xitay mustemlikichiliridin azad qilishtur. afghanistan adalet, heq we heqiqet terepte turmaqta. afghan xelqi bilen sherqiy türkistan xelqi tarixtin buyan qérindash milletlerdur.»
xitayning bixeterlik endishisi we talibanning iqtisadiy éhtiyaji
lyu zungyining sözige qarighanda, afghanistanda yenila bir qanche qoralliq guruppilar, jümlidin «islam döliti» (ISIS) ning xorasan shöbisi, «sherqiy türkistan islam herikiti» (ETIM), pakistan talibanliri (TTP) we baluchistan azadliq armiyesi (BLA) qatarliqlar pa’aliyet qilmaqta. lyuning qeyt qilishiche, sherqiy türkistan islam herikitining taliban’gha sadiqliqini bildürüshi we ular bilen alaqisini saqlap kélishi, béyjingning bixeterlik endishisini téximu kücheytken. bu ehwal chet’el meblighining afghanistan’gha kirishini qiyinlashturmaqta.
bu xirislargha qarimay, taliban emeldarliri xitay bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqni kéngeytishke qiziqidighanliqini qayta-qayta bildürüp kelmekte. lyuning éytishiche, taliban xitay meblighini peqet béyjing bilenla emes, belki ottura asiya döletliri we xelq’ara jem’iyet bilen bolghan munasiwetlerni normallashturushtiki bir ‹köwrük› dep qaraydu. taliban emeldarliri yene özliri bilen alaqe baghlashni xalaydighan her qandaq dölet bilen diplomatik munasiwet ornitishqa teyyar ikenlikini, ötmüshtiki adawetlerni sürüshtürmeydighanliqini bayan qilghan.
doklatta yene qeyt qilinishiche, afghanistan söhbetchiliri diplomatik sodilishishta intayin mahir dep qarilidiken. biraq, amérikining 20 yilgha yéqin dawamlashqan herbiy mewjutluqi we bu jeryanda serp qilghan texminen 2 tirilyon dollar chiqimigha qarimay, afghanistan yenila qatnash tashyolliri we ul eslihe sistémisi jehettiki éghir kemtüklüklerge duch kelmekte.
