‍илавә:

уйғур алим йақуп нийази австралийәдики ғәрбий австралийә университети (The University of Western Australia) қармиқидики Minderoo-UWA чоңқур деңиз тәтқиқат мәркизидә деңиз-окйан геъологийәси алими (Marine Geoscientist) вә су өлчәш мутәхәссиси (Hydrographic Surveyor) болуп ишләйду.

йақуп нийази 2025-йили һазирғичә тәкшүрүлүп бақмиған 5,000 метир чоңқурлуқтики деңиз қатлимиға тәтқиқатчилар билән шуңғуп, өз тәтқиқат саһәсидә йеңи нәтиҗә йаратти. шундақла у уйғурларниң бу саһәдә әң чоңқур издәнгән деңиз геъологийәси алими болуп қалди. биз униң нәтиҗилирини тәбрикләймиз. йеқинда униң сөһбәт журнилида елан қилинған инглизчә мақалиси алимниң һавалиси билән тәрҗимә қилинип вә униң тәрҗимиһали айрим тәййарлинип, уйғур почтисида елан қилинди.

һазирғичә дунйада пәқәт нәччә йүзла адәм очуқ деңиз-окйанниң чоңқур астиға чүшүп баққан иди. капитан рубен кент (Reuben Kent) билән мән бу алаһидә районни зийарәт қилған тунҗи кишиләр болимиз. биз суға чүшүватқан бу район өзгичә. у йәр йүзи тахтайлири (tectonic plates) айрилип, йеңи деңиз теги шәкиллиниватқан җай. мениң әтритим деңиз тегиниң қуруқлуқниң астиға шуңғуп киридиған җайларни издигән, әмма буниңға охшаш җайни әзәлдин тәкшүрүп бақмиған. у йәрдә қандақ җанлиқлар вә геъологийәлик шәкилләрниң барлиқини толуқ билмәймиз, шуңа өзимиз берип көрүшимиз керәк.

биз астиға қарап маңдуқ. ичи тар һәм қараңғу, һәмдә бакунаваниң пәқәт үчла көзники (viewport) бар. әмма биз маңидиған деңиз астидики бәш километирлиқ бу сәпәргә нисбәтән йоруқлуқниң әһмийити йоқ. пәқәт алдинқи 20 минутла күн нури йетидиған даъиридә болиду. сиз маңа охшаш деңиз-окйан алимлириниң деңиз-окйан билән чоңқур бағлиниши бар дәп пәрәз қилишиңиз мумкин. әмма мән 27 йашқа киргүчә деңизни көрүп бақмиғанидим.

биз оттура атлантик егизликиниң (Mid-Atlantic Ridge) асти, страхоф сунуқ райони (Strakhov Fracture Zone) дәп атилидиған бир җайға қарап маңдуқ. окйанниң төттин үч қисми 3,000 метирдин чоңқур, әмма бу чоңқурлуқлар техи тәкшүрүлмигән. бу район әң ахирқи қетим 1980-йилларниң ахирида росийә тәтқиқат парахоти »академик николай страхоф« (Akademik Nikolay Strakhov) тәрипидин зийарәт қилинған.

деңиз теги чоңқур деңиз җанлиқлириниң нәдә йашайдиғанлиқиға вә екологийә системисиниң қандақ хизмәт қилидиғанлиқиға тәсир көрситиштә ачқучлуқ рол ойнайду. бу йошурун мәнзириләр биз әмдила чүшинишкә башлиған чоңқур деңиз муһитиниң асасини тәшкил қилиду. шуңа австралийә ғәрбий австралийә университетидики Minderoo-UWA чоңқур деңиз тәтқиқат мәркизидики әтритимиз бу районни тәкшүрүш үчүн бир екиспедитсийә елип барди.

бу шуңғуш икки һәптилик пиланланған районниң геъологийәлик көп хиллиқи (geodiversity), биъологийәлик көп хиллиқи (biodiversity) вә окйаншунаслиқини (oceanography) тәкшүрүшимизниң пәқәт бир қисми. деңизниң астиға шуңғуш алимларға екологийә системиси вә геъологийәни тәбиъий һалитидә биваситә көзитишкә йол қойуп, йирақтин тәкшүрүш қораллири йалғуз тәминлийәлмәйдиған байқашларни елип келиду.

окйан рәһимсиз. мән тунҗи қетим су үзгинимдә униң тәбиъий күчини һес қилишқа тәййар әмәс идим. лекин оттура деңиз (Mediterranean Sea) долқунлириниң еғирлиқи мени һалимдин кәткүчә силкигән иди. шундақ қилип окйанниң мән адәтләнгән ички сулар (қуруқлуқ сулири)ға азрақму охшимайдиғанлиқини һес қилдим.

әйни вақитта мән исраъилийәниң һәйфа (Haifa) шәһиридә деңиз-окйан илми бойичә билим алғанидим. бу кәсиптә оқушқа башлишим мән үчүн хели зор бир илгириләш иди. мән илгири нефит вә тәбиъий газ санаъитидә ишлигән, лекин мениң қизиқишим қанмиған иди. мән деңиз-окйан, шундақла өзүм тоғрулуқму техиму көп нәрсиләрни билишни үмид қилип, нефит етезилирини ташлап деңизға чиқип кәлдим.

биз деңизға чүшүшкә башлиғили икки саъәт болди, йәр йүзидин 4,000 метирдин артуқ чоңқурлуқтимиз. сирт пүтүнләй қараңғу. бирдинбир аваз бакунава парахотиниң һайатлиқни сақлаш системисиниң чиқарған җараңлиқ авази. биз деңиз тегигә йетип келиш алдидики ахирқи метирларға йеқинлашқанда, кичик су асти парахотиниң чирақлирини йандурдуқ.

һәйран қалғинимиз, нәччә йүзлигән деңиз тәрхәмәклири (sea cucumbers) вә деңиз испенгийилири (sponges) бу йәрдә йашаватқанлиқини көрдуқ. бәзилири очуқ рәңлик болса, бәзилири қумға сиңип кәткән. биз үчүн бундақ қийин шараъит улар үчүн нормал турмуш.

бу җанлиқларниң бәзилирини алимлар наһайити аз көзитип баққан, биз тапқан геъологийәлик шәкилләр һәйран қаларлиқ иди. алдимиздики йумшақ чөкүнди түзләңликләр бу районда даъим йәр тәврәш вә йәр сийрилиш йүз беридиғанлиқини испатлайду. биз нәччә онлиған ойманларни (sinkholes) көримиз. улар йәр астидики суйуқлуқниң ғайәт зор бесим астида деңиз тегидин сиртқа чиқип кетишидин пәйда болған болуши мумкин, лекин биз буни ениқ билмәймиз.

деңиз тегидә төт саъәт тезла өтүп кәтти; биз бу өзгичә мәнзирә вә у қоллайдиған һайатлиқни көзәттуқ. йәттә саъәттин кейин ахири бакунава (Bakunawa) су асти парахотидин чиққанда, мени хизмәтд ашлар оривалди, улар тохтимай сүрәткә тартип маңа қарайтти. мән өзүм үчүн вә уйғур хәлқи үчүн тарих йаратқандәк һес қилдим. биз үчүн окйан илгири пәқәт тәсәввуримиздила мәвҗут иди, әмма һазир әһвал өзгәрди. мән нурғун қийинчилиқларни йәңдим. бу пәқәт окйандин йирақта чоң болушла әмәс, бәлки чәтъәлдә сайаһәт қилиш вә оқуштики қийинчилиқларму бар иди. мән бу нәтиҗигә ирадәм вә башлиқлирим һәмдә хизмәтд ашлиримниң қәтъий қоллиши арқилиқ ериштим. түзла десәм, мән буни кәспий һайатимдики әң йуқири нуқта дәп қараймән (әмәлийәттә мән деңиз йүзидин бәш километир төвәндә идим), лекин мән буниң пәқәт башлиниши икәнликини билимән.

йақупҗан нийази һәққидә:

у академик һайатини башлаштин бурун, геъологийә инженерлиқи бойичә баклаврлиқ унванини алғандин кейин үч йил нефит етези инженери болуп ишлигән. катта тәклимакан қумлуқиниң четидики кичик бир бостан шәһиридә чоң болған бир бала болуш сүпити билән, униң деңиз-окйанни көрүш вә тәтқиқ қилишқа болған қизғинлиқи уни деңиз-окйан илмини өгинишкә илһамландурған. у исраъилийәдики һәйфа университетидин (University of Haifa) деңиз-окйан геъологийәси бойичә магистирлиқ унванини, австралийәдики декин университетидин (Deakin University) докторлуқ унванини алған.

у йәнә көп нур тивиш долқуни арқилиқ деңиз чоңқурлуқини өлчәш әсваби (multibeam echosounder) билән елинған су асти чоңқурлуқ (bathymetric) вә тивиш арқилиқ әкс әткән учурлар (acoustic backscatter data)ни нәқ мәйдан син көзүтүш (in situ video observations) учурлири билән бирләштүрүш арқилиқ, чоңқур деңиз макани вә униң деңиз теги җанлиқлар топиниң (benthic communities) шәкиллинишидики ролини тәтқиқ қилиду. 2018-йили, у америка нефит геъологлири җәмъийитиниң (American Association of Petroleum Geologists) »әң йахши хәлқъаралиқ оқуғучи мақалиси үчүн карлос валтер м. кампос хатирә мукапати« (Carlos Walter M. Campos Memorial Award for Best International Student Paper) ни қолға кәлтүргән. 2020-йили, декин деңиз-окйан хәритиләш гурупписиниң (Deakin Marine Mapping Group) әзаси болуш сүпити билән, викторийә деңиз қирғиқиниң сағламлиқини назарәт қилидиған тунҗи дунйави түр үчүн нопузлуқ австралийә музейи еврека мукапати (Australian Museum Eureka Prize) ға еришкән. у омумий геъоморфологийә (geomorphology) тоғрисида нәшр қилидиған алмас очуқ зийарәтлик журнал, «геъоморфика» (Geomorphica) ниң тәһрир һәйъитидә. у йәнә дунйа миқйасида етирап қилинған геъологийә илими кәспий җәмъийәтлири, җүмлидин австралийә геъологийә җәмъийити (Geological Society of Australia) вә америка нефит геъологлири җәмъийитиниң актип әзаси.