‍ilawe:

uyghur alim yaqup niyazi awstraliyediki gherbiy awstraliye uniwérsitéti (The University of Western Australia) qarmiqidiki Minderoo-UWA chongqur déngiz tetqiqat merkizide déngiz-okyan gé’ologiyesi alimi (Marine Geoscientist) we su ölchesh mutexessisi (Hydrographic Surveyor) bolup ishleydu.

yaqup niyazi 2025-yili hazirghiche tekshürülüp baqmighan 5,000 métir chongqurluqtiki déngiz qatlimigha tetqiqatchilar bilen shungghup, öz tetqiqat saheside yéngi netije yaratti. shundaqla u uyghurlarning bu sahede eng chongqur izden’gen déngiz gé’ologiyesi alimi bolup qaldi. biz uning netijilirini tebrikleymiz. yéqinda uning söhbet zhurnilida élan qilin’ghan in’glizche maqalisi alimning hawalisi bilen terjime qilinip we uning terjimihali ayrim teyyarlinip, uyghur pochtisida élan qilindi.

hazirghiche dunyada peqet nechche yüzla adem ochuq déngiz-okyanning chongqur astigha chüshüp baqqan idi. kapitan rubén ként (Reuben Kent) bilen men bu alahide rayonni ziyaret qilghan tunji kishiler bolimiz. biz sugha chüshüwatqan bu rayon özgiche. u yer yüzi taxtayliri (tectonic plates) ayrilip, yéngi déngiz tégi shekilliniwatqan jay. méning etritim déngiz tégining quruqluqning astigha shungghup kiridighan jaylarni izdigen, emma buninggha oxshash jayni ezeldin tekshürüp baqmighan. u yerde qandaq janliqlar we gé’ologiyelik shekillerning barliqini toluq bilmeymiz, shunga özimiz bérip körüshimiz kérek.

biz astigha qarap mangduq. ichi tar hem qarangghu, hemde bakunawaning peqet üchla közniki (viewport) bar. emma biz mangidighan déngiz astidiki besh kilométirliq bu seperge nisbeten yoruqluqning ehmiyiti yoq. peqet aldinqi 20 minutla kün nuri yétidighan da’iride bolidu. siz manga oxshash déngiz-okyan alimlirining déngiz-okyan bilen chongqur baghlinishi bar dep perez qilishingiz mumkin. emma men 27 yashqa kirgüche déngizni körüp baqmighanidim.

biz ottura atlantik égizlikining (Mid-Atlantic Ridge) asti, straxof sunuq rayoni (Strakhov Fracture Zone) dep atilidighan bir jaygha qarap mangduq. okyanning töttin üch qismi 3,000 métirdin chongqur, emma bu chongqurluqlar téxi tekshürülmigen. bu rayon eng axirqi qétim 1980-yillarning axirida rosiye tetqiqat paraxoti »akadémik nikolay straxof« (Akademik Nikolay Strakhov) teripidin ziyaret qilin’ghan.

déngiz tégi chongqur déngiz janliqlirining nede yashaydighanliqigha we ékologiye sistémisining qandaq xizmet qilidighanliqigha tesir körsitishte achquchluq rol oynaydu. bu yoshurun menziriler biz emdila chüshinishke bashlighan chongqur déngiz muhitining asasini teshkil qilidu. shunga awstraliye gherbiy awstraliye uniwérsitétidiki Minderoo-UWA chongqur déngiz tetqiqat merkizidiki etritimiz bu rayonni tekshürüsh üchün bir ékispéditsiye élip bardi.

bu shungghush ikki heptilik pilanlan’ghan rayonning gé’ologiyelik köp xilliqi (geodiversity), bi’ologiyelik köp xilliqi (biodiversity) we okyanshunasliqini (oceanography) tekshürüshimizning peqet bir qismi. déngizning astigha shungghush alimlargha ékologiye sistémisi we gé’ologiyeni tebi’iy halitide biwasite közitishke yol qoyup, yiraqtin tekshürüsh qoralliri yalghuz teminliyelmeydighan bayqashlarni élip kélidu.

okyan rehimsiz. men tunji qétim su üzginimde uning tebi’iy küchini hés qilishqa teyyar emes idim. lékin ottura déngiz (Mediterranean Sea) dolqunlirining éghirliqi méni halimdin ketküche silkigen idi. shundaq qilip okyanning men adetlen’gen ichki sular (quruqluq suliri)gha azraqmu oxshimaydighanliqini hés qildim.

eyni waqitta men isra’iliyening heyfa (Haifa) shehiride déngiz-okyan ilmi boyiche bilim alghanidim. bu kesipte oqushqa bashlishim men üchün xéli zor bir ilgirilesh idi. men ilgiri néfit we tebi’iy gaz sana’itide ishligen, lékin méning qiziqishim qanmighan idi. men déngiz-okyan, shundaqla özüm toghruluqmu téximu köp nersilerni bilishni ümid qilip, néfit étézilirini tashlap déngizgha chiqip keldim.

biz déngizgha chüshüshke bashlighili ikki sa’et boldi, yer yüzidin 4,000 métirdin artuq chongqurluqtimiz. sirt pütünley qarangghu. birdinbir awaz bakunawa paraxotining hayatliqni saqlash sistémisining chiqarghan jarangliq awazi. biz déngiz tégige yétip kélish aldidiki axirqi métirlargha yéqinlashqanda, kichik su asti paraxotining chiraqlirini yandurduq.

heyran qalghinimiz, nechche yüzligen déngiz terxemekliri (sea cucumbers) we déngiz ispén’giyiliri (sponges) bu yerde yashawatqanliqini körduq. beziliri ochuq renglik bolsa, beziliri qumgha singip ketken. biz üchün bundaq qiyin shara’it ular üchün normal turmush.

bu janliqlarning bezilirini alimlar nahayiti az közitip baqqan, biz tapqan gé’ologiyelik shekiller heyran qalarliq idi. aldimizdiki yumshaq chökündi tüzlenglikler bu rayonda da’im yer tewresh we yer siyrilish yüz béridighanliqini ispatlaydu. biz nechche onlighan oymanlarni (sinkholes) körimiz. ular yer astidiki suyuqluqning ghayet zor bésim astida déngiz tégidin sirtqa chiqip kétishidin peyda bolghan bolushi mumkin, lékin biz buni éniq bilmeymiz.

déngiz tégide töt sa’et tézla ötüp ketti; biz bu özgiche menzire we u qollaydighan hayatliqni közettuq. yette sa’ettin kéyin axiri bakunawa (Bakunawa) su asti paraxotidin chiqqanda, méni xizmetd ashlar oriwaldi, ular toxtimay süretke tartip manga qaraytti. men özüm üchün we uyghur xelqi üchün tarix yaratqandek hés qildim. biz üchün okyan ilgiri peqet tesewwurimizdila mewjut idi, emma hazir ehwal özgerdi. men nurghun qiyinchiliqlarni yengdim. bu peqet okyandin yiraqta chong bolushla emes, belki chet’elde sayahet qilish we oqushtiki qiyinchiliqlarmu bar idi. men bu netijige iradem we bashliqlirim hemde xizmetd ashlirimning qet’iy qollishi arqiliq érishtim. tüzla désem, men buni kespiy hayatimdiki eng yuqiri nuqta dep qaraymen (emeliyette men déngiz yüzidin besh kilométir töwende idim), lékin men buning peqet bashlinishi ikenlikini bilimen.

yaqupjan niyazi heqqide:

u akadémik hayatini bashlashtin burun, gé’ologiye inzhénérliqi boyiche baklawrliq unwanini alghandin kéyin üch yil néfit étézi inzhénéri bolup ishligen. katta teklimakan qumluqining chétidiki kichik bir bostan shehiride chong bolghan bir bala bolush süpiti bilen, uning déngiz-okyanni körüsh we tetqiq qilishqa bolghan qizghinliqi uni déngiz-okyan ilmini öginishke ilhamlandurghan. u isra’iliyediki heyfa uniwérsitétidin (University of Haifa) déngiz-okyan gé’ologiyesi boyiche magistirliq unwanini, awstraliyediki dékin uniwérsitétidin (Deakin University) doktorluq unwanini alghan.

u yene köp nur tiwish dolquni arqiliq déngiz chongqurluqini ölchesh eswabi (multibeam echosounder) bilen élin’ghan su asti chongqurluq (bathymetric) we tiwish arqiliq eks etken uchurlar (acoustic backscatter data)ni neq meydan sin közütüsh (in situ video observations) uchurliri bilen birleshtürüsh arqiliq, chongqur déngiz makani we uning déngiz tégi janliqlar topining (benthic communities) shekillinishidiki rolini tetqiq qilidu. 2018-yili, u amérika néfit gé’ologliri jem’iyitining (American Association of Petroleum Geologists) »eng yaxshi xelq’araliq oqughuchi maqalisi üchün karlos waltér m. kampos xatire mukapati« (Carlos Walter M. Campos Memorial Award for Best International Student Paper) ni qolgha keltürgen. 2020-yili, dékin déngiz-okyan xeritilesh guruppisining (Deakin Marine Mapping Group) ezasi bolush süpiti bilen, wiktoriye déngiz qirghiqining saghlamliqini nazaret qilidighan tunji dunyawi tür üchün nopuzluq awstraliye muzéyi éwréka mukapati (Australian Museum Eureka Prize) gha érishken. u omumiy gé’omorfologiye (geomorphology) toghrisida neshr qilidighan almas ochuq ziyaretlik zhurnal, «gé’omorfika» (Geomorphica) ning tehrir hey’itide. u yene dunya miqyasida étirap qilin’ghan gé’ologiye ilimi kespiy jem’iyetliri, jümlidin awstraliye gé’ologiye jem’iyiti (Geological Society of Australia) we amérika néfit gé’ologliri jem’iyitining aktip ezasi.