(1933 – we 1944 – yilliri qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyetlirini xatirilep)
asiye uyghur 2025 – yili 12 – noyabir
12 – noyabir uyghurlar öz tarixida ikki qétim musteqil jumhuriyet qurup chiqqan xatire kündur. 1933 – yili tunji qétimliq sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurulghan bolup, aridin 11 yil ötkendin kéyinki oxshash künde sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghanidi. gerche her ikki jumhuriyet uzun mezgil dawam qilalmighan bolsimu, lékin bu ikki jumhuriyet uyghurlar tarixida öchmes izlarni qaldurghan. shunga her yili 12 – noyabir küni dunyaning herqaysi jayliridiki uyghurlar bu ikki qétimliq jumhuriyet künini her xil shekilde xatirilep kéliwatidu. uyghurlar bu jumhuriyet künini xatirilesh arqiliq, bir milletning erkinliki tartiwélinsimu, erkinlikke telpünüsh we uning üchün köresh qilish iradisining menggü dawam qilidighanliqini ispatlidi.
1933 – yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlardiki milliy oyghinish yüksek pellige kötürülgen mezgilde qurulghanidi. eyni chaghda, ottura asiya bilen atalmish jungxua min’go éghir siyasiy krézis ichide bolup, impériyalizmning qayta bash kötürüshi we yerlik millitaristlar bilen bolghan köreshler uyghur xelqige éghir azab – oqubetlerni élip kelgenidi.
manju impératorluqining axirqi mezgilide, zamaniwiy dölet qurush herikiti(yeni asasiy qanun herikiti depmu atilidu)ning kéngiyishige egiship, «besh millet birliship ortaq bir China chin döliti qurush» idiyisi otturigha chiqti. bu idiye manju impératorluqi mustemlikisi astidiki uyghur, mongghul, tibet, xitay we juanglardin ibaret 5 chong millettin terkip tapqan «yéngi chin idiyisi(新中国思想)»asasida birliship, inaq we bille yashashni teshebbus qilatti. lékin manju impératorluqi aghdurulghandin kéyin, yéngi qurulghan «jungxua min’go (中华民国)» birdinla ashqun xitay milletchilikige yüzlendi. xitay bolmighan milletler asmilatsiye qilinishqa we basturulushqa bashlidi. uyghurlar üchün bu ehwalning dawamlishishi, özlirige mensüp bolghan zémin, tarix, til, medeniyet we millet kimlikining pütünley yoqitilidighanliqidin dérek béretti. del mushundaq jiddiy peytte, uyghur xelqi erkinlik we musteqilliq bayriqini kötürüp, izzet – hörmiti we kelgüsini qoghdash üchün köreshke atlandi. bu xil krézs éngi uyghurlarning 1933 – yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurup chiqishigha asas boldi. gerche bu jumhuriyet eyni waqittiki ichkiy we tashqiy qiyinchiliqlar tüpeyli uzun sürmigen bolsimu, emma u uyghurlarning zamaniwiy dölet qurush we hör yashash iradisige ige bir millet ikenlikini namayen qilghan tunji dölet idi. musteqil dölet qurushtiki bu qisqa urunush, uyghur xelqining shuningdin kéyinki musteqilliq köreshlirining meniwiy asasini yaratti.
bir döletning qurulushi siyasiy chégraning sizilishila bolmastin, belki yene bir milletning öz tarixi, medeniyiti we kelgüsige qayta igidarchiliq qilghanliqining ipadisidur; bu hem uyghurlarning mustemlike küchler üstidin ghalib kelgenlikining ipadisi we öz kelgüsini yaritish qedimining élinishi idi. meyli uning netijisi qandaq bolsun, musteqil dölet qurushqa urunushning özila uyghur millitining kelgüsige muhim we zor özgürüshlerni élip kélidighanliqidin dérek béretti.
aridin 11 yil ötüp, 1944 – yili 12 – noyabir, ikkinji qétimliq jumhuriyet qayta qurulup, uyghurlarning qelbide erkinlik we musteqilliq mesh’ilini qaytidin yandurdi. jumhuiyet qurulghan qisqighine 5 yil ichide hakimiyet, armiye, ma’arip, medeniyet we diplomatiye sistémisi berpa qilinip, uyghur xelqining öz – özini idare qilish iqtidarini namayen qildi. gerche chong küchler arisidiki tirkishish we kélishimler astida, uyghurlarning bu yéngi döliti mejburiy yoqitilghan bolsimu, emma bu dölet qaldurghan musteqilliq tejribisi we milletning kolliktip eslimiliri, uyghurlarning siyasiy tesewwurida izchil mewjutluqini yoqatmay keldi.
70 nechche yil ötüp ketti. xelq’ara jemiyet mustemlikichilikni yiltizidin yoqitishta ortaq tonushqa kélip, birlikte heriket élip bériwatqan bolsimu, lékin uyghur xelqi mustemlike astida yashashtek qismettin qutulalmidi. jungxua xelq jumhuriyitining radikal milletchilik idiyisining zulumi astida qalghan uyghurlar atalmish «yer islahati»din taki «medeniyet zor inqilabi»ghiche türlük siyasiy heriketlerning ziyankeshliklirige uchridi. «medeniyet zor inqilabi» axirliship, kommunist xitay atalmish «islahat»ni bashlap, gherb dunyasigha ishikini achti. buning bilen xitayning iqtisadiy we ijtima’iy qurulmisida zor burulush hasil boldi. xitay buning bilen tézla bay boldi we tereqqiy qilishqa bashlidi. halbuki, mezkür «islahat»mu uyghurlargha héchqandaq bösüsh xaraktérlik özgirish yaki yardem élip kélelmidi. ademni téximu bi’aram qilidighini shuki, xitay merkiziy komitéti «shinjang ishlepchiqirish- qurulush bingtüeni, yerlikke qarighanda aldin béyish salahiyitige ige» dégen sewebni körsitip, bingtüen bashchiliqidiki köchmen xitaylarning uyghur élide uyghurlarning bayliqi, zimini we xitayning küchlük qollishi bilen bay bolup kétishige asas saldi. démek, kommunist xitayning bingtüen’ge bergen alahide imtiyazi bingtüenning küchlendürdi we bay qildi. eksiche, uyghurlar bu mezgilde tarixtiki eng namrat halgha chüshüp qaldi. chünki uyghurlar öz tupraqlirida mustemlike hakimiyetning héchqandaq qollishi, iqtisadiy yardimi yaki ewzel siyasetlirige érishelmigenidi. qiziqarliq yéri, uyghurlarning namratliship kétish sewebini xitay hökümiti ularning diniy étiqadi bilen xurapatliqlirigha baghlap teshwiq qilip, uyghurlarning milliy obrazini xitay döliti miqyasida pütünley selbiyleshtürüldi. shundaq qilip uyghurlar atalmish «medeniyet zor inqilabi» axirlashqandin bashlap taki 90 – yilllarghiche, xitay xelq jumhuriyiti ichidiki eng namrat milletke aylanduruldi.
uyghurlarning namratliship kétishidiki esli seweb bolghan siyasiy heqliridin mehrum qaldurulush we siyasiy basturushlar meqsetlik halda yoshuruldi. hökümet uchur wastilirida uyghurlarning namratliq sewebliri «diniy esebiylik idiyisi» we «medeniyette arqida qélish» dep teshwiq qilindi; hetta bu seweblerni tutqa qilip, «uyghurlarni namratliqtin qutquzup, medeniyetke yüzlendürüsh» chaqiriqliri otturigha chiqti. epsuski, del bu xil mentiqe, yeni, «namratliqtin qutuldurush» bilen «esebiylikni yoqitish» birleshtürülüp, uyghurlargha hökümranliq qilishning yéngi uslubi « ijad» qilindi.
netijide, kommunist xitay «térorluqqa qarshi turush» we «esebiylikni yoqitish» namida jaza lagirlirini qurup, uyghurlarni kolliktip qamidi. «namratliqtin qutuldurush»namida, yer – ziminliridin ayrip, xitay karixanilirida mejburiy emgekke saldi. «medeniyet bilen ozuqlandurush» namida diniy étiqadlirini cheklidi, uyghur tili, ma’aripi we medeniyitini weyran qilip, xitay kimlikini zorlap tangdi. xitayning bu siyasetliri uyghurlarning milliy kimliki we milliy rohini bitchit qilipla qalmay, belki ulargha heqiqiy menidiki irqiy qirghinchiliq yürgüzüshning qanuniy asasini hazirlidi. uyghurlar irqiy qirghinchiliq astida éngrawatqanda, mutleq köp sandiki xelq’ara jama’et bu jinayetlerge süküt qilishni tallap, xitayni téximu jasaretlendürdi.
démek, uyghurlar üstidiki zulum axirlashmidi belki téximu éghirlashti. mushundaq bir weziyette, uyghurlar üchün tarixtiki jumhuriyetlirini eslesh we xatirilesh téximu muhim. bu uyghurlarning milliy mewjutluq tuyghusining dawamlishishi bolupla qalmastin, belki yene erkinlik we ghurur tuyghulirining dawamlishishidur. mushundaq heqiqiy tarixlar xatirilinip, qimmetlik eslimiler untulup qalmisila, tarix herqanche burmilansimu, uyghurlar öz mewjutluqining ehmiyitini qayta tonup yételeydu.
nöwette, uyghurlar üstidiki irqiy qirghinchiliq peqet siyaset we tüzüm qatlimidiki zulumlar bolup qalmay, belki u alliburun uyghurlarning a’ilisi, tili, medeniyiti, ma’aripi, hetta normal hayatigha bösüp kirdi. mushundaq bir shara’itta, jumhuriyet künini xatirilesh uyghurlar üchün, peqet noqul haldiki tarixni esleshla bolmastin, belki u muhajirettiki uyghurlarning kolliktip milliy kimlikini dawamlashturushning bir wastisighimu aylanmaqta.
gerche nöwettiki weziyet uyghurlar üchün tolimu müshkül bir halette bolsimu, lékin uyghurlar özidin waz kechkini yoq. ular muhajiret hayatida öz tarixini, ilmiy emgeklirini, medeniyet – sen’etlirini türlük pa’aliyetler arqiliq dawam qilip, milliti üchün izchil awaz chiqirip kéliwatidu. chünki uyghurlargha ayanki, eslesh we xatirileshning özi bir qarshiliqtur, köreshtur, hetta uyghurlarni unturuldurushni ret qilishtur!
uyghurlarning jumhuriyet künini xatirilishi bir murasimla bolmastin, belki kelgüsi ewlatlirigha telim béridighan, dunyagha awazini anglitidighan, uyghurlarning téxi hayat ikenlikini, hélimu erkinlik üchün köresh qiliwatqanliqini körsitidighan bir pozitsiyedur. uyghurlar üchün éytqanda, erkinlik bir shu’ar emes, belki mewjutluqning asasidur! erkinlik uyghur anilirining öz perzentlirige ana tilni ögitiwatqan dersliride, uyghur tarxchilirining xitay chekligen tarixlarni sözlewatqan nutuqlirida, uyghur yazghuchilarning zulumni teswirlewatqan bayanlirida, uyghur sha’irlarning azab we ümidni ipadilewatqan misralirida, shundaqla her bir uyghurning qelbide we du’asida dawamlishidu!
erkinlik her bir insan üchün kelgüsi ewlatlargha miras qalidighan étiqad, zulmettin qorqmas küchlük iradidur. erkinlik uyghurlar üchün asan qolgha kelmesliki mumkin, emma erkinlikke bolghan ümid we ishench herbir uyghurning qelbige möhür bolup bésilip, menggü yoqalmaydu.
jumhuriyet künini xatirilesh, peqet ötmüshni eslesh bolmastin, belki bu ikki qétimliq jumhuriyetni qurghuchi ejdadlarning musteqilliq rohini dawam qilishtur. chünki ularning rohi uyghurning ghururigha, gheyritige we tallishigha wekillik qilipla qalmay, belki bu roh uyghurlarni kelgüsige yétekleydighan mesh’eldur. uyghurlar iradilik bolsila, hergiz yoqalmaydu. uyghurlar yoqalmisila, ularning wetinimu yoqalmaydu we ularning musteqilliq arzusi haman ré’alliqqa aylinidu.
uyghur pochtisida élan qilin’ghan obzor maqaliliri aptorning musteqil köz qarishigha wekillik qilidu.
asiye abdulhep (1973-yili ürümchide tughulghan) gollandiyelik-uyghur siyasiy obzorchi, tetqiqatchi we insan heqliri qoghdighuchisi. u wetende «tengritagh» zhurnilida muherir bolup ishligen. chet’elde erkin asiya radiyosida (RFA) siyasiy obzorchi bolup xizmet qilghan. uning eng muhim töhpisi 2019-yildiki «xitay simliri» (China Cables) délosida qayta terbiyelesh lagérlirining ichki meshghulatini ashkarilaydighan ichki höjjetlerni xelq’araliq da’irilerge tarqitishi we 2021-yildiki «qizil höjjetler» tetqiqat doklatini tamamlishi bolup, bular uyghurlarning ehwalini dunyaning diqqitige keltürüshte muhim rol oynighan.
