«gunnar yarring kolléksiyoni» da saqliniwatqan bir parche mektup

The Jarring Collection, Lund University Library

zulhayat ötkür teyyarlidi

töwende eysa yüsüp alptékin türkolog gunnar yarring we eyni waqittiki birleshken döletler teshkilatining bash katipi dag xammarshöld (Dag Hammarskjöld ) bilen yézishqan in’gliz we türk tilidiki mektuplarning qisqiche mezmunini sunmaqchimen.

1- parche mektup

(1958-yili 2-séntebir, eysa yüsüp alptékinning gunnar yarringgha yazghan xéti)

janabliri,

aldi bilen shu demlerde dunyawiy étirapqa érishken bir möhterem shexs bilen xet- alaqe qilish pursitige érishkenlikimdin tolimu xursenmen. keshmirdiki chéghimda lahorda yerliship qalghan wetendishimiz muhemmet ruhi uyghurdin sizning sherqiy türkistan’gha barghanliqingiz we nurghun eserlerni yazghanliqingiz heqqide anglighan idim. hemmidin muhimi, sizning sherqiy türkistan’gha bolghan söygüngiz méni hayajanlandurghanidi. kéyinche enqerede xemit zubeyir ependidinmu sizning yaxshi teripliringizni anglidim. yillardin béri sizge bolghan hörmitimni bildürüsh we wetinimning azatliqi toghriliq sizning qimmetlik pikirliringizni anglash pursitini zariqip kütken bolsammu, mana bügünki künlükte nésib boptu.

aldi bilen asasiy témigha kirishtin burun, özümni qisqiche tonushturup ötüshke ijazet qilghaysiz.

men sherqiy türkistanning siz barghan yéngisar nahiyeside tughulghan. dadamning ismi yüsüp beg, u yéngisardiki abroyluq kishilerdin idi, belkim sizmu yéngisarda turghan waqtingizda ismini anglighan bolushingiz mumkin. 1926-yil méning hayatimdiki burulush nuqtisi bolup qaldi, men shu yili gherbiy türkistan’gha yol aldim we 1934-yilghiche shu yerde yashidim. yurttiki chéghimda u yerdiki teqibleshler we aqartish xizmetlirining cheklimiliki tüpeylidin köp ishlar manga ayding emesti. gherbiy türkistan’gha kelgendin kéyin, sherqiy türkistanning xitay teripidin bésiwélinip, xitayning mustemlikisige aylandurulghanliqini, shundin étibaren xitay hökümranlirining bizning wetinimizni qalaq halette qaldurup, hetta dölitimizning isminimu öz xahishi boyiche özgertkenlikidek nurghun heqiqetlerni ögendim. sherqiy türkistan tashqi dunyagha nisbeten xire bir simagha aylinip, dunyaning neziridin yiraq qalghan idi. bu heqiqetler méning xitaygha bolghan qarshiliqim we wetinimning azatliqigha bolghan ghayemning ot bolup yalqunjishigha seweb boldi.

u weziyette her qandaq bir qoralliq qozghilang rusiyening singip kirishige yol échip bérishi mumkin idi, chünki rusiyening pilanini perez qilghili bolidu. biz üchün ruslarning ishghaliyiti xitay ishghaliyitidinmu bekrek xeterlik, chünki men gherbiy türkistanda buninggha shahit boldum. méning qarishimche bolghanda eger xitay terep biraz mayilliq körsetse, rus ishghaliyitining tehditidin qutulup qalghili bolatti, sherqiy türkistan xelqimu biraz künning sériqini körgen bolatti. shunga bularni közde tutup, 1932-yil men xitay ölkilirige bérip, ularning rehberliri we dölet ademliri bilen körüshüp, ularni sherqiy türkistan xelqining yerlik militaristlar teripidin rehimsizlerche ékispilatsiyege uchrawatqanliqi, ruslarning bolsa xitaydin azat qilishni bahane qilip, özlirining ishghaliyet pilani üchün chot soquwatqanliqidek weziyetke diqqitini aghdurushqa chaqiriq qildim. men xitay terepni sherqiy türkistan’gha yüksek aptonomiye hoquqi bérishke qayil qilmaqchi boldum. shundila jeng qilishtin we qan tökülüshtin saqlinip qalghili bolatti, sherqiy türkistan xelqimu melum derijide erkinlikke ériship qalatti.

nahayiti epsus, méning otturigha qoyghan semimiy tekliplirim xitay milletchi partiyesi teripidin ret qilindi, men inkas qilghan mesililerni hel qilish üchün héchqandaq chare-tedbir qollinilmidi.

mölcherliginimdek aqiwet axiri yüz berdi. 1931-yili qumulda partlighan inqilabning tesiri pütkül weten tewesige taraldi. yerlik militaristlar qozghilangni basturushqa amalsiz qélip rusiyedin yardem soridi, buning bilen rusiye terep eskerlirini ili, chöchek, uchturpan we qeshqer qatarliq sheherlerge kirgüzdi. pütkül sherqiy türkistan teweside qozghalghan inqilablar basturulup, yéngidin qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti yiqildi. ürümchidiki hökümetning qoshulushi bilen ruslar wetinimizde 1933-yildin 1943-yilghiche höküm sürdi. bu jeryanda sherqiy türkistan xelqi éytqusiz azab-oqubetlerge we basturush, qiynashlargha muptila boldi. arqidin rusiye – gérmaniye urushi yüz berdi. bu urushning özige xewp élip kélishidin endishe qilghan yerlik militarist shéng shisey özini jang keyshining qoynigha atidu we uninggha sadaqetlik körsitishke wede béridu. ürümchide qurulghan yéngi hökümet uyghur qatarliq milletlerge qaritilghan xitaylashturushni nishan qilghan mustemlike siyasitini yolgha qoyidu. buning bilen sherqiy türkistan xelqi tarixta yene bir qétim éghir asaretke duch kélidu. bu weziyet ikkinchi dunya urushidin kéyin özini rusliwalghan rusiyege yaghdek yaqidu we rusiyening sherqiy türkistanda qayta tesir küchini körsitish xiyalini oyghitidu. rusiyening musteqilliqni qollaymiz digen wedisi bilen, ili, tarbaghatay we altay wilayetliride inqilab partlap xitay hökümranliqi meghlup qilinidu. yene bir tereptin, xitay milletchi partiyesimu sherqiy türkistanliqlargha az dégende bezi hoquqlarni bérishke wede qilghanidi. bu kélishimlerge asasen, ürümchide türlük irq we milletlerge wekillik qilidighan bir yéngi hökümet tesis qilinidu. doxtur mes’ut sabiri re’islikke teyinlinidu, péqirmu 1945-yildin kéyin ürümchige qayturup kélinip bash katipliqqa teyinlendim. halbuki, biz dawamliq türde bu sherqiy türkistanda turghuzulghan xitay armiyesining mudaxilisige uchrap turduq. her tereptin kelgen türlük qiyin-qistaq, teqipleshlerdin qutulalmiduq. xitay qizil armiyesi sherqiy chégrimizgha bésip kirgendin kéyin, géniral taw siyö sherqiy türkistandiki xitay armiyesining bash qomandanliqigha teyinlinidu. xitay kommunistik partiyesining hökümranliqini küchke ige qilish üchün, béyjing hökümiti mexpiy pilanlap, mes’ut sabirining ornigha burhan shehidini re’is qilip teyinleydu.

bu xil shara’it astida méning bashqa döletlerdin siyasiy panahliq tileshtin bashqa yolum qalmighanidi. shundaq qilip, men yüzligen hemrahlirim, minglighan wetendashlirim bilen birge chégradin ötüp 1949-yili qish aylirining bir küni keshmirge yétip kelduq. bu waqitlarda bizning wetendin zor bir türküm kishiler pakistan we hindistan’gha qéchip kelgenidi. biz ularning türkiye yaki se’udi erebistan’gha köchmen bolup kétishige yardemchi bolduq. shu qatarda menmu ikkinchi wetinim dep hésablighan türkiyening istanbul shehirige kélip orunlashtim. bu munasiwet bilen köchmenlerning jaylishishigha yardem qolini sun’ghan pakistan we hindistan hökümitige, amérika qoshma shitatlirining xeyr-saxawat organlirigha chongqur rehmitimni bildürimen. eng zor tirishchanliq körsetken türkiye we se’udi erebistan hökümetlirige minnetdarliqimni bildürimen.

méning yurtumdin ayrilishim awwal xeter ichide qalghan jénimni qutquzush üchün; andin  wetinimizni qizil xitayning mustemlikisidin azat qilish, shundaqla xitay milletchi partiyesining qayta qoligha chüshüp qalmasliq üchün erkin dunyaning yardimini qolgha keltürüsh üchün küresh qilish idi.

jümlidin özüm toqquz yildin béri köpligen islam ellirige seper qilip, ularning dölet erbabliri, siyasiyonliri we mötiwerliri bilen körüshtüm. axbarat wasitiliride xitayning sherqiy türkistanda türk musulmanlirigha yürgüziwatqan insaniyetke qarshi jinayetlirini  anglitip keldim. sherqiy türkistan mesilisiningmu afriqa döletliri mesililiridek birleshken döletler teshkilatining muhim xizmetliri qataridin orun élishi kéreklikini tekitlep keldim. xitay hökümitining «1-nomurluq mustemlikichi» dep tizimgha élinishini telep qildim.

wehalenki, bir qisim musulman döletlirining we erkin dunyadiki döletlerningmu qizil xitayning we rusiyening teripini tutqanliqidin nahayiti epsuslanduq. bizni ümidsizlendürgini, bir qisim ereb döletlirining isra’iliyege qarshi turushta birlik shekillendürüp, milyonlighan musulmanlargha zulum séliwatqan xitay bilen dostluq ornitishidur.

hazirche gomindang (milletchi partiye) hökümitining sherqiy türkistanda yürgüzgen zalim siyasetlirini xelq’aragha köp ashkarilimay turghan iduq, chünki milletchi partiyening kommunist hökümetke qarshiliqini közde tutqan halda hörmet qilduq. sherqiy türkistan mesilisini tinch yol bilen hel qilish üchün misir we türkiyelerde ularning elchiliri bilen söhbet ötküzüp sherqiy türkistan musteqilliqini qeghez yüzide bolsimu jakarlashni telep qilduq. bu heriketning xitay kommunist hökümiti üchün bir zerbe bolidighanliqigha ishinettuq. emma milletchi partiye bu telepni waqti ötken bir ish qatarida kördi, musteqilliq telipimiz yene bir qétim ret qilindi.

kemine sizning sherqiy türkistan dawasigha bolghan közqarishingizni anglashni xalaymen. bulardin bashqa men millitim üchün uyghurlargha a’it eserlerni toplap, köp xil tildiki eserler toplan’ghan bir kutupxana échishqa tereddut qiliwatqan idim. shunga sizdin manga bir qisim matériyallarni ewetip bérishingizni ötünüp soraymen.

mumkin bolsa sherqiy türkistanda turghan seyyahlarning uyghurlar toghrisidiki eserliri, ulardin hayat qalghan shiwétsiyelikler bolsa ularning ismi we adrési qatarliq uchurlar bilen teminlishingizni,  özingizning türkler we musulmanlar toghrisida yazghan eserliringiz bolsa yollap bérishingizni ümid qilimen.

hörmet bilen,

eysa yüsüp alptékin

men bu mektuplarni oqughandin kéyin türkiyede ushbu eysa yüsüp alptékin kutupxanisining qurulghan yaki qurulmighanliqini sürüshtürüp béqish üchün hazirqi «eysa yüsüp alptékin wexpi»ning mes’uli doktur jan muhiddin bilen alaqilashtim. u kishimu epsuslan’ghan teleppuzda bu kutupxanini échishqa nésib bolmighanliqini, ependim yighqan kitablarni bashqilar ariyetke élip kétip qayturup bermigenliki sewebidin ularning yoqilip ketkenlikini éytti. muhiddin beg yene özlirining bu ishqa ümidlik qaraydighanliqini, eysa ependining hayat chéghidiki ümidini ré’alliqqa aylandurush üchün, wexpining bir kutupxana qurushqa teyyarliq qiliwatqanliqini bildürdi.