uyghur pochtisi, 12-yanwar
alp
sherqiy türkistandiki bir qisim lagirlarni neq meydan’gha bérip yoshurun sin’gha élip dunyagha ashkarilighan xitay puqrasi güen xéng ötken yili awghustta amérika köchmenler saqchiliri teripidin amérikigha qanunsiz kirgenlik sewebi bilen tutup qamalghanidi. bu xewer kishilik hoquq saheside küchlük tesir qozghighan. güen xéng üstidiki tunji qétimliq sot 2025- yili 15- öktebir échilghan bolup, sotta amérika dölet ichi bixeterlik ministirliqi (DHS) ning teptishi sotchidin güen xéngni üchinchi dölet kélishimige asasen ugandagha mejburiy qayturuwétishni telep qilghan hemde nechche kündin kéyin bu telepni qayturiwalghanliqini bildürgen. sotchi képillikke qoyup bérish iltimasini ret qilghanliqi seweblik, güen xéng shundin béri köchmenler tutup turush ornida qamaqliq halette sotning axirqi qararini kütiwatatti.
«gérmaniye awazi»ning bügün xewer qilishiche, güen xéng xitaygha mejburiy qayturulush xewpige duch kelgen bolup, bu ehwal insan heqliri teshkilatlirining küchlük endishisini qozghighan.
38 yashliq heweskar fotograf güen xéng 2020- yili sherqiy türkistanda on nechche orundiki lagirlarning sirtqi körünüshini sin’gha alghan. u xitayning ziyankeshlikidin saqlinish üchün, 2021- yili aldi bilen amérikigha kélip siyasiy panahliq tiligen we yénidiki sinlarni taratqulargha ashkarilighan. uning shahitliq sözliri we ashkarilighan sinlar xelq’ara taratqularning uyghur insan heqliri depsendichiliklirini delillishide muhim rol oynighan. mezkur sinlar ashkarilan’ghandin kéyin, xitay da’iriliri güen xéngning xitaydiki uruq- tuqqanlirini soraq qilghan we ularning bezilirini tutqun qilghan. güen xéngning apisi yün loning bildürüshiche, xitaydiki tuqqanliri da’irilerning bésimi bilen güen xéng bilen bolghan barliq alaqisini üzüshke mejbur bolghan.
«xitay insan heqliri» teshkilatining 2026- yili 6- yanwardiki xewrige asaslan’ghanda, xitay hökümiti chet eldiki tor supilirida güen xénggha qarshi sistémiliq bohtan chaplash herikitini qozghighan. bolupmu «gugumdiki déngiz qaraqchisi» (落日海盗) dep atalghan bir tor hésabati güen xéng sin’gha alghan orunlarni «lagér emes, belki herbiy meshiq bazisi» dep jar sélip, uning shahitliq qimmitini töwenlitishke urun’ghan. kéyinki tekshürüshler arqiliq, bu hésabatning igisining jin lyang (Jin Liang) isimlik xitay azadliq armiye gézitining sabiq muxbiri hemde xitay tashqi teshwiqat sistémisining xadimi ikenliki pash bolghan. insan heqliri teshkilatlirining qarishiche, xitay da’irilirining bundaq qilishtiki asasliq meqsiti güen xéng teminligen uchurlarning saxtiliqini ilgiri sürüp, uning sottiki eng muhim delil- ispatlirini yoqqa chiqirish we uning siyasiy panahliq iltimasini meghlup qilishtin ibaret iken.
güen xéng amérikida ishlesh ruxsiti bilen ubér shopuri bolup ishlewatqan mezgilde, 2025- yili awghustta amérika köchmenler we tamozhna ijra idarisi teripidin tutqun qilinip, nyuyork shitatidiki brum tutup turush ornigha qamalghan. da’iriler uni amérikigha «qanunsiz yol bilen kirgen» dep eyiblep, chégradin chiqiriwétish tertipini bashlighan.
amérika dölet ichi bixeterlik ministirliqi uni üchinchi dölet kélishimi boyiche ugandagha qayturmaqchi bolghan, lékin washin’gtondiki siyasiy bésimlar sewebidin bu pilanidin waz kechken. shundaqtimu, amérika köchmenler we tamozhna idarisi yenila uni xitaygha qayturushni telep qilmaqta. güen xéng tutup turush ornida turup «gérmaniye awazi»gha bergen ziyaritide: «eger men xitaygha qayturulsam, ayropilandin özümni tashliwalimen, xitay türmilirige kirishtin ölginim ewzel» dégen.
amérika parlaméntidiki bezi ezalar we insan heqliri teshkilatliri güen xéngning xitaygha qayturulsa choqum éghir qiyin- qistaqqa uchraydighanliqini tekitlep, tramp hökümitini uni qoghdashqa chaqirdi. uning adwokati chén chuangchuang nöwette siyasiy bésim bilen qanuniy tertipning küresh qiliwatqanliqini, güen xéngning teqdirining sotchining qararigha baghliq bolup qalghanliqini bildürgen.
kéler hepte, yeni 2026-yili 19- yanwar (düshenbe) ötküzülidighan ikkinchi qétimliq sot güen xéngning teqdirini belgileydighan eng halqiliq burulush nuqtisi dep qaralmaqta. bu sotta sotchining güen xéngning siyasiy panahliq iltimasini qobul qilish yaki ret qilish heqqide axirqi hökümni chiqirishi kütülmekte.
