uyghur pochtisi, 2-april
amérika dölet shliri mnstiri marko rubiyo (Marco Rubio) peyshenbe küni (2-aprél) xitayning panama bayriqi chiqirilghan paraxotlarni tutup qélish qilmishini tenqid qildi. u munasiwetlik heriketlerning iqtisadiy bésim heqqide endishe peyda qilidighanliqini we yer shari soda sistémisining muqimliqigha ziyan yetküzüshi mumkinlikini bildürdi.
rubiyo élan qilghan bayanatida, xitayning yéqindin buyan panama bayriqi chiqirilghan paraxotlargha qaratqan heriketlirining «éghir endishe» qozghighanliqini, bu xil qilmishlarning iqtisadiy wasitilerdin paydilinip shu döletning qanun bilen idare qilinishigha buzghunchiliq qilishi mumkinlikini körsetti. u panamani «suwérin dölet, shundaqla yer shari sodisining muhim hemrahi» dep atidi.
bayanatta mundaq déyildi: «paraxotlarning ötüshini tutup qélish, kéchiktürüsh yaki bashqa shekiller bilen tosqunluq qilish yer shari teminlesh zenjirining muqimliqigha ziyan yetküzidu, karxana we istémalchilarning tennerxini ashuruwétidu hemde xelq’ara soda sistémisigha bolghan ishenchni töwenlitidu.» rubiyo bu bayanatni élan qilishtin ilgiri, amérika fédératsiye déngiz ishliri komitéti ötken ayda xitay tewelikide panama paraxotlirini tutup qélish ehwalining köpiyiwatqanliqini yéqindin közitiwatqanliqini, bu heriketlerning panama aliy sot mehkimisining bir qarari bilen munasiwetlik bolushi mumkinlikini éytqan idi.
bu yilning béshida, panama aliy sot mehkimisi 1997-yilidin buyanqi port imtiyazi qanun ramkisini bikar qilish heqqide qarar chiqarghan. mezkur ramka pirogrammisi boyiche, shyanggang (honkon’g) tijaritidiki xéji porti (Hutchison Ports) guruhigha qarashliq panama port shirkiti balbo’a (Balboa) we kristobal (Cristóbal) din ibaret ikki portni bashqurush hoquqigha ige idi. bu ikki port atlantik okyan bilen tinch okyanni tutashturidighan panama qanilining ikki teripige jaylashqan.
rubiyoning bildürüshiche, bu qarar panamaning süzüklük we qanun bilen idare qilishqa bolghan sadiqliqini ekis ettürgen bolup, shexsiy tijaretchilerning jem’iyet menpe’eti üchün mes’uliyetchan bolushini telep qilghan. shuning bilen bir waqitta, bu panamaning yenila xelq’ara meblegh sélish we sodidiki ishenchlik hemrah ikenlikini körsitip bergen.
béyjing terep bolsa mezkur qararni tenqid qilip, uni semimiyetke xilapliq qilish we toxtam rohidin yéniwélish dep eyiblidi hemde xitay karxanilirining menpe’etige chétilidighan qararlargha qarshi ikenlikini bildürdi.
bu talash-tartish amérikining xitayning muhim ul eslihe saheliridiki, bolupmu yer shari déngiz sodisining %5 ni üstige alghan panama qanili etrapidiki istratégiyelik tesir küchige bolghan endishisi küchiyiwatqan bir peytte yüz berdi.
tashqi ishlar ministiri rubiyo bayanatida yene: «amérika qet’iylik bilen panama bilen bir septe turidu we bu muhim hemrahimiz bilen bolghan iqtisad we bixeterlik hemkarliqini téximu kücheytishni ümid qilidu» dédi.
