memet imin

biz hemmimiz normal insan bolush süpitimiz bilen, hayatimizda yüz bergen her xil köngülsiz ishlar we paji’‍eler tüpeylidin qayghu hés qilimiz, könglimiz yérim bolidu. u bizning teselli we yardemge éhtiyajliq ikenlikimizni bildüridu, shundaqla bizning yüzlen’gen qiyin ehwalni bir terep qilishimizgha we bashqilar bilen bolghan alaqini kücheytishimizge yardem béridu. 

gerche hés tuyghusi bar herqandaq bir normal insanning köngli yérim bolidighan, qayghuridighan, chüshkünlishidighan waqti bolsimu, emma oxshimighan kishilerning oxshash weqelerge bolghan qayghurush yaki köngli yérim bolush derijisi perqliq bolidu. bezi kishiler chidamliq bolsa, bezi kishiler hissiyatchan bolidu; beziliri hissiyatini yoshuralaydighan bolsa, beziler asan ipadileydighan bolidu. 

oxshimighan kishilerning köngli yérim bolushi yaki qayghurushigha seweb bolghan amillar perqliq bolsimu, emma u seweblerni töwendikidek bir nechche terepke yighinchaqlash mumkin:

1. a’ilide, uruq tuqqanlar we yiqin dostlar arisida ölüm-yétim bolush, yaki ulardin we yurttin ayrilish; 
2. hayatta yüz bergen meghlubiyetler we yaki ümid qilghan nersilerge érishelmeslik, oqush we xizmette netije qazinalmasliq, tijarette pul tapalmasliq yaki riqabetchisige yingilip qilish;
3. hayatta ümid qilghan hemme nersilerge asanla érishish, lékin qoghlishidighan’gha ehmiyetlik bir nerse tapalmasliq;  
4. yoqsuzluq we iqtisadiy qiyinchiliq, turmush, xizmet yaki ügünish bésimliri;
5. ijtima’iy alaqe we kishilik munasiwettiki ongushsizliqlar we köngülsizlikler;
6. her xil jsmaniy késellikler;
7. qalqansiman bezning iqtidari  töwen bolush;
8. hormunlarning qalaymiqan bolushi we hormun tengpungliqining buzulishi; 
9. xaraktéridiki binormalliq, yeni dawamliq pushayman qilish, özini eyiplesh we özini tenqid qilish;
10. chüshkünlishish késili, xamushluq késili qatarliq rohiy késeller;
11. pesil xaraktérlik hés-tuyghu qalaymiqanchiliqi;
12. bezi dorilarning ekis tesiri. 

köngül yérim bolush yaki qayghurush uzun muddet dawam qilghanda, rohiy we jismaniy saghlamliqqa selbiy tesir körsitip, köpligen yaman aqiwetlerni keltürüp chiqiridu. u yene ijtima’iy munasiwet we kündilik turmushqa selbiy tesir körsitishi, bezi éghir ehwallarda özini öltürüwélish xewpini ashuriwétishi mumkin:

1. uzun muddetlik ghem-qayghu we köngülsizlik yürek késilini keltürüp chiqiripla qalmay, uning saqiyishinimu qiyinlashturidu.

2. uzun muddetlik köngül yérim bolush, qayghurush bilen munasiwetlik rohiy bésim bedenning késelge qarshi turush küchini ajizlashturiwétidu.

3. uzun muddetlik köngli yérim bolghan, qayghurghan kishiler her xil dorilarni yiyish yaki haraq ichish arqiliq özini rahetlendürüshke urunushi mumkin. bu yalghuz u nersilerge xumar bolup qélishni keltürüp chiqiripla qalmay, belki köpligen bashqa saghlamliq mesililerni keltürüp chiqirishi mumkin.

4. uzun muddetlik köngül yérim bolush we qayghurush uyqu qalaymiqanchiliqini keltürüp chiqiridu, yeni bezi kishilerde uyqusizliqni keltürüp chiqarsa, bezi kishilerde köp uxlashni keltürüp chiqiridu.

5. uzun muddetlik köngül yérim bolush we qayghurush ishtiha qalaymiqanchiliqini keltürüp chiqirip, bezi kishilerning ishtihasining tutulishini keltürüp chiqarsa, yene bezi kishilerning köp tamaq yiyishige seweb bolup, semirip kétishni keltürüp chiqiridu.

6. uzun muddetlik köngül yérim bolush we qayghurush bashqilar bilen bolghan ijtima’iy munasiwetke selbiy tesir körsitip, chetke qéqilish we yalghuzluni keltürüp chiqirishi mumkin.

7. uzun muddetlik köngül yérim bolush we qayghurush insanlarning diqqetni merkezleshtürüsh, este saqlash we qarar chiqirish iqtidarini ajizlashturushi mumkin.

8. uzun muddet ghem-qayghugha patqan kishiler ilgiri yaqturghan pa’aliyetlirige bolghan qiziqishini yoqitip, bedinide halsizliq hés qilishi mumkin; bu ehwal ularning kündilik turmush, öginish we xizmitini qiyinlashturuwétishi mumkin.

9. köngül yérim bolush we qayghurushtin waqtida ghalip kelmey, bu halet uzun muddet dawam qilghanda, éghir derijide chüshkünlishshni keltürüp chiqirishi, axirida özini öltürüwélish oyini keltürüp chiqirishi mumkin.

qandaq qilip köngli yérim bolush we yaki qayghurushtin ghalip kelgili yaki kötürenggu rohiy haletni eslige keltürgili bolidu? 

1. köngül yérim bolghandiki hés-tuyghini yoshurmay, uninggha yüzliniish we uni étirap qilish. köngül yérim bolush, rahetsizlinish, azaplinish, qayghurush qatarliq hés-tuyghularning normal insanda bolidighan hés-tuyghular ikenlikini tonup yitish, ularni inkar qilmasliq we yaki ularni zorlap ichige yutmasliq kirek. 
2. chongqur nepes élish. chongqur nepeslinish, ademning jiddilishishini töwenlitip, temkin we saghlam tepekkur qilishigha yardem béridu. 
3. tenterbiye pa’aliyetliri bilen shughullunush we beden chéniqturushqa aktip qatnishish. jismaniy heriket bésimni töwenlitip, keypiyatni yaxshilaydu, her xil tenterbiye pa’aliyetliri bilen shughullunishni izchil dawam qilish, insanlarning rohini kötürüshke alahide paydiliq.
4. zéhin meshiqi qilish. zéhinni ishqa sélish, chongqur oylinish we tepekkur qilish ademning xatirjem we segek rohiy haletke ige bolushigha yardem béridu 
5. dunya qarishini qaytidin közdin kechürüsh we yéngilash. nöwettiki weziyet we ijtima’iy munasiwetlerge téximu aktip mu’amilide bolush hemde shuninggha mas halda özini tengshesh. 
6. mes’uliyetni üstige élish. shu ehwalgha chüshüp qélishning tejribe-sawaqlirini yekünlep, uning sewebini bashqilardin izdeshning ornigha, özidin kétip qalghan tereplirige qarap chiqish arqiliq, qandaq qilghanda u xil ehwaldin saqlan’ghili bolidighanliqi toghrisida oylash.
7. ijadiy pa’aliyetlerni sinap béqish. yéziqchiliq, resim sizish, usul oynash, muzika we naxsha ijat qilish qatarliq ijadiy pa’aliyetler insanlarning jiddiylikini peseytishke, köngülsiz ishlarni untushigha yardem béridu. 
8. köngli yérim bolushqa seweb bolghan mohit yaki ishlardin yiraqlash.  sayahet qilish, tebi’iy menzirlerni aylinish we köngül échish pa’aliyetlirige aktip qatnishish.
9. uruq-tuqqan we yéqin dostlarni ziyaret qilish, ular bilen sirdishish, ichini töküsh, ichini boshitish.

10.yéterlik uxlash we aram élish. yiterlik uxlash insanlarning énirgiyesining eslige kélishige yardem biridu.

aptor tébbiy penler doktori memet émin kolumbiye uniwérsitéti tébbiy merkizide xizmet qilidu.u chet’ellerdiki uyghurlarning saghlamliq mesililirini tetqiq qilish bilen birge, «saghlam bolung» YouTube qanili arqiliq xelqqe saghlamliq bilimlirini yetküzüp kelmekte.