мәмәт имин

биз һәммимиз нормал инсан болуш сүпитимиз билән, һайатимизда йүз бәргән һәр хил көңүлсиз ишлар вә паҗиъ‍әләр түпәйлидин қайғу һес қилимиз, көңлимиз йерим болиду. у бизниң тәсәлли вә йардәмгә еһтийаҗлиқ икәнликимизни билдүриду, шундақла бизниң йүзләнгән қийин әһвални бир тәрәп қилишимизға вә башқилар билән болған алақини күчәйтишимизгә йардәм бериду. 

гәрчә һес туйғуси бар һәрқандақ бир нормал инсанниң көңли йерим болидиған, қайғуридиған, чүшкүнлишидиған вақти болсиму, әмма охшимиған кишиләрниң охшаш вәқәләргә болған қайғуруш йаки көңли йерим болуш дәриҗиси пәрқлиқ болиду. бәзи кишиләр чидамлиқ болса, бәзи кишиләр һиссийатчан болиду; бәзилири һиссийатини йошуралайдиған болса, бәзиләр асан ипадиләйдиған болиду. 

охшимиған кишиләрниң көңли йерим болуши йаки қайғурушиға сәвәб болған амиллар пәрқлиқ болсиму, әмма у сәвәбләрни төвәндикидәк бир нәччә тәрәпкә йиғинчақлаш мумкин:

1. аъилидә, уруқ туққанлар вә йиқин достлар арисида өлүм-йетим болуш, йаки улардин вә йурттин айрилиш; 
2. һайатта йүз бәргән мәғлубийәтләр вә йаки үмид қилған нәрсиләргә еришәлмәслик, оқуш вә хизмәттә нәтиҗә қазиналмаслиқ, тиҗарәттә пул тапалмаслиқ йаки риқабәтчисигә йиңилип қилиш;
3. һайатта үмид қилған һәммә нәрсиләргә асанла еришиш, лекин қоғлишидиғанға әһмийәтлик бир нәрсә тапалмаслиқ;  
4. йоқсузлуқ вә иқтисадий қийинчилиқ, турмуш, хизмәт йаки үгүниш бесимлири;
5. иҗтимаъий алақә вә кишилик мунасивәттики оңушсизлиқлар вә көңүлсизликләр;
6. һәр хил җсманий кесәлликләр;
7. қалқансиман бәзниң иқтидари  төвән болуш;
8. һормунларниң қалаймиқан болуши вә һормун тәңпуңлиқиниң бузулиши; 
9. характеридики бинормаллиқ, йәни давамлиқ пушайман қилиш, өзини әйипләш вә өзини тәнқид қилиш;
10. чүшкүнлишиш кесили, хамушлуқ кесили қатарлиқ роһий кесәлләр;
11. пәсил характерлик һес-туйғу қалаймиқанчилиқи;
12. бәзи дориларниң әкис тәсири. 

көңүл йерим болуш йаки қайғуруш узун муддәт давам қилғанда, роһий вә җисманий сағламлиққа сәлбий тәсир көрситип, көплигән йаман ақивәтләрни кәлтүрүп чиқириду. у йәнә иҗтимаъий мунасивәт вә күндилик турмушқа сәлбий тәсир көрситиши, бәзи еғир әһвалларда өзини өлтүрүвелиш хәвпини ашуриветиши мумкин:

1. узун муддәтлик ғәм-қайғу вә көңүлсизлик йүрәк кесилини кәлтүрүп чиқирипла қалмай, униң сақийишиниму қийинлаштуриду.

2. узун муддәтлик көңүл йерим болуш, қайғуруш билән мунасивәтлик роһий бесим бәдәнниң кесәлгә қарши туруш күчини аҗизлаштуриветиду.

3. узун муддәтлик көңли йерим болған, қайғурған кишиләр һәр хил дориларни йийиш йаки һарақ ичиш арқилиқ өзини раһәтләндүрүшкә урунуши мумкин. бу йалғуз у нәрсиләргә хумар болуп қелишни кәлтүрүп чиқирипла қалмай, бәлки көплигән башқа сағламлиқ мәсилиләрни кәлтүрүп чиқириши мумкин.

4. узун муддәтлик көңүл йерим болуш вә қайғуруш уйқу қалаймиқанчилиқини кәлтүрүп чиқириду, йәни бәзи кишиләрдә уйқусизлиқни кәлтүрүп чиқарса, бәзи кишиләрдә көп ухлашни кәлтүрүп чиқириду.

5. узун муддәтлик көңүл йерим болуш вә қайғуруш иштиһа қалаймиқанчилиқини кәлтүрүп чиқирип, бәзи кишиләрниң иштиһасиниң тутулишини кәлтүрүп чиқарса, йәнә бәзи кишиләрниң көп тамақ йийишигә сәвәб болуп, сәмирип кетишни кәлтүрүп чиқириду.

6. узун муддәтлик көңүл йерим болуш вә қайғуруш башқилар билән болған иҗтимаъий мунасивәткә сәлбий тәсир көрситип, чәткә қеқилиш вә йалғузлуни кәлтүрүп чиқириши мумкин.

7. узун муддәтлик көңүл йерим болуш вә қайғуруш инсанларниң диққәтни мәркәзләштүрүш, әстә сақлаш вә қарар чиқириш иқтидарини аҗизлаштуруши мумкин.

8. узун муддәт ғәм-қайғуға патқан кишиләр илгири йақтурған паъалийәтлиригә болған қизиқишини йоқитип, бәдинидә һалсизлиқ һес қилиши мумкин; бу әһвал уларниң күндилик турмуш, өгиниш вә хизмитини қийинлаштуруветиши мумкин.

9. көңүл йерим болуш вә қайғуруштин вақтида ғалип кәлмәй, бу һаләт узун муддәт давам қилғанда, еғир дәриҗидә чүшкүнлишшни кәлтүрүп чиқириши, ахирида өзини өлтүрүвелиш ойини кәлтүрүп чиқириши мумкин.

қандақ қилип көңли йерим болуш вә йаки қайғуруштин ғалип кәлгили йаки көтүрәңгу роһий һаләтни әслигә кәлтүргили болиду? 

1. көңүл йерим болғандики һес-туйғини йошурмай, униңға йүзлинииш вә уни етирап қилиш. көңүл йерим болуш, раһәтсизлиниш, азаплиниш, қайғуруш қатарлиқ һес-туйғуларниң нормал инсанда болидиған һес-туйғулар икәнликини тонуп йитиш, уларни инкар қилмаслиқ вә йаки уларни зорлап ичигә йутмаслиқ кирәк. 
2. чоңқур нәпәс елиш. чоңқур нәпәслиниш, адәмниң җиддилишишини төвәнлитип, тәмкин вә сағлам тәпәккур қилишиға йардәм бериду. 
3. тәнтәрбийә паъалийәтлири билән шуғуллунуш вә бәдән чениқтурушқа актип қатнишиш. җисманий һәрикәт бесимни төвәнлитип, кәйпийатни йахшилайду, һәр хил тәнтәрбийә паъалийәтлири билән шуғуллунишни изчил давам қилиш, инсанларниң роһини көтүрүшкә алаһидә пайдилиқ.
4. зеһин мәшиқи қилиш. зеһинни ишқа селиш, чоңқур ойлиниш вә тәпәккур қилиш адәмниң хатирҗәм вә сәгәк роһий һаләткә игә болушиға йардәм бериду 
5. дунйа қаришини қайтидин көздин кәчүрүш вә йеңилаш. нөвәттики вәзийәт вә иҗтимаъий мунасивәтләргә техиму актип муъамилидә болуш һәмдә шуниңға мас һалда өзини тәңшәш. 
6. мәсъулийәтни үстигә елиш. шу әһвалға чүшүп қелишниң тәҗрибә-савақлирини йәкүнләп, униң сәвәбини башқилардин издәшниң орниға, өзидин кетип қалған тәрәплиригә қарап чиқиш арқилиқ, қандақ қилғанда у хил әһвалдин сақланғили болидиғанлиқи тоғрисида ойлаш.
7. иҗадий паъалийәтләрни синап беқиш. йезиқчилиқ, рәсим сизиш, усул ойнаш, музика вә нахша иҗат қилиш қатарлиқ иҗадий паъалийәтләр инсанларниң җиддийликини пәсәйтишкә, көңүлсиз ишларни унтушиға йардәм бериду. 
8. көңли йерим болушқа сәвәб болған моһит йаки ишлардин йирақлаш.  сайаһәт қилиш, тәбиъий мәнзирләрни айлиниш вә көңүл ечиш паъалийәтлиригә актип қатнишиш.
9. уруқ-туққан вә йеқин достларни зийарәт қилиш, улар билән сирдишиш, ичини төкүш, ичини бошитиш.

10.йетәрлик ухлаш вә арам елиш. йитәрлик ухлаш инсанларниң ениргийәсиниң әслигә келишигә йардәм бириду.

аптор теббий пәнләр доктори мәмәт емин колумбийә университети теббий мәркизидә хизмәт қилиду.у чәтъәлләрдики уйғурларниң сағламлиқ мәсилилирини тәтқиқ қилиш билән биргә, «сағлам болуң» YouTube қанили арқилиқ хәлққә сағламлиқ билимлирини йәткүзүп кәлмәктә.