merwayit hapiz
bu maqalemni merhum ressam ruslan yüsüp wapatining besh yilliqigha béghishlaymen.
insanlarning herqandaq tesewwuri mewjud dunyadin halqip kételmeydu, chünki insanlarning güzel arzu-armanliri ular körgen, bilidighan hayatning, tebi’etning güzel tesewuri we teswirliridin shekillinidu. biz yer sharidiki barliq mewjudatlarni, asman jisimlirini we ka’inattiki közimizge chéliqidighan türlük hadisilerni körüsh, ularni melum derijide chüshinish iqtidarigha igimiz. shunglashqa, kishiler bezi sen’et eserlirini, bolupmu abstrakt eserlerni ré’alliqtin chetnigen yaki ghayiwi bir dunya dep qarisimu, emeliyette ularning ré’alliq bilen chongqur baghlinishi bolghan bolidu.
insaniyette deslepki ang shekillen’gen dewrlerde, kishiler addi siziqlar arqiliq asmandiki kün, ay we yultuzlarni, yerdiki haywanatlar, uchar qushlar we hasharetlerni taghlargha we öngkürlerning tamlirigha sizghan hem tashlardinmu heykellerni yasighan. insaniyetning tereqiyatigha egiship, ressamliq addi shekillerni yaritishtin halqip, shey’ilerning süpet we reng alahidilikini, shundaqla ularning boshluqtiki halitinimu yuqiri maharet bilenteswirleydighan basquchqa yetken.
jem’iyetning toxtawsiz ilgirilishi sen’etkarlarni shey’ilerning tashqi qiyapitinila’emes, belki ularning mahiyitini, rohiy halitini, hayati küchge ige jasaritini, shundaqla insaniyetning xushalliqi we azap – oqubetlirini ipadileshke yétekligen. netijide, ular öz ichki dunyasidiki eng nepis, nazuk we chongqur chüshenchilirini yuqiri bed’iylikte nahayitimu erkin ipadilep, insaniyetke sen’et göherlirini sun’ghan.tarix chaqi bu rengdar mezmunlarni yekünlep, ularni impressi’onizim, ékspressi’onizim, surri’alizim we dada’izim qatarliq sen’et éqimlirigha ayrighan.
yenimu ilgiriligen halda sözlisek, ilim – penning tereqqiyati güzel – sen’etni ka’inatqiche yéteklidi. asmanningyette qétidiki sirliq reng hadislirini insaniyetning huzurigha sunulghan süretlerdin körduq. asman boshluqidikitil we shekil bilen ipadiligüsiz derijidiki bu güzellik kishilerni heyrette qaldurghan bolsa, sen’etkarlarnimestxush qilip, ressamliq dunyasida yéngi bir sehipining échilishigha türtke boldi. burun ilim – pen, medeniyet we sen’et ayrim-ayrim sahelerde öz rolini ötigen bolsa, bügünki künde ular bir -biri bilen zich baghlinip, ortaqbir nuqtigha yüzlenmekte.
dunya sen’itining tereqiyat musapiside, uyghur ressamlirimu dunyawi sewiye bilen mas qedemde ilgirilimekte. UNESCO teripidin «insaniyet medeniyet ghezinisi» qatarigha kirgüzülgen, dunya muzikantlirini heyran qaldurup kéliwatqan uyghur 12 muqamidek nadir sen’etni yaratqan bir milletning oxshash sewiyediki ressamliq sen’itige ige bolushi muqerrer elwette. qedimqi küsen dölitige tewe kucha qumtur ming’öy tam resimliri, bay rayonidiki qizil ming’öy sen’iti we turpan idiqut dewrige a’it tam resimliri buning tipik ispatidur. bundin ming nechche yüzyillar ilgiri, buda diniy telimatliri asasida tash kaméralargha sizilghan bu resimler bügünki künde «ming’öy tam resimliri» yaki «tash kamér sen’iti» digen nam bilen gérmaniye, fransiye, en’gliye, shiwétsariye, amérika, rusiye, koriye we yaponiye qatarliq qudretlik döletlerning muzéylirida qimmetlik göher süpitide etiwarlinip saqlanmaqta.
gerche uyghur ressamliqi ming yildin artuqraq tereqqiyat toxtap qalghan boshluqni bashtin kechürgen bolsimu, aldinqi bir esir mabeynide rusiye we yawropa ressamchiliqining tesiride qayta janlandi. eslidinla eqil – parasetlik, sen’etkar milletning ewladi bolghanlighimiz üchün, ressamliqimiz heyran qalarliq derijide dunyaning yéngi tereqqiyatigha maslashti. 20 – esirning 60 – yilliridin bashlap, merhum ressam ghazi emet bashchilighidiki talantliq ressamlar türkümi otturigha chiqip, dunyawi ilghar éqim we uslublar bilen yéngi dewr ressamliqimizning asasini saldi. qazaqstanda yashap ötken hörmetlik merhum ressam ruslan yüsüp ene shu xelq’araliq sewiyediki talantliq ressamlirimizning tipik wekilidur.
merhum ressam ruslan yüsüp 1950 – yili 4 – mayda ghulja shehride dunyagha kelgen, 1955 – yili a’ilisi bilen qazaqsitanning almata shehrige köchüp ketken. 1970 – yili almata sen’et akadémiyesining güzel – sen’et kespini,1979 – yili tashkent téyatir we güzel – sen’et institutini tamamlighan. ressam 1972 -yilidin bashlap rusiyededöletlik we xelq’araliq körgezmilerge qatnishishqa bashlighan bolup, 1980 – yildin taki pénsiyege chiqqan’gha qeder almata güzel – sen’et akadémiyeside dotsént bolup ishligen. qazaqistan we rusiyede zor netijilerge ériship, belgiliktesir peyda qilghan uyghur ressamlirimizning biri sanalghan ruslan yüsüp 1995 – yili uyghur diyari sen’et’inistitutining teklipi bilen, mezkur inistitutning ürümchidiki güzel sen’et fakultétida bir yil kespiy ders bergen. uzun yilliq ijadiyet musapisini bashtin kechürgen talantliq ressam 2021- yili 3 – ayning 31-küni késel sewebi bilen almatida wapat bolghan.
ressam baliliq chaghlirini almatida ötküzgen bolsimu, kindik qéni tökülgen ana yurtigha bolghan séghinishi we hörmiti héchqachan suslashmighan. u öz ijadiyitide bashtin – axir uyghur hayati mezmun qilin’ghan eserlerni yaritip kelgen. 1995 – yilidiki weten sepiri uning séghinish tuyghusini wolqan kebi partilatqan, shundin kéyin ressamning eserliride ajayip hayati küchke tolghan yéngiche bir keypiyat shekillen’gen, ishletken asasliq rengliri qizil, sériq we aplésin bolup, moyqelem tewritishlirimu nahayiti keskin we qet’iy bolghan. idiqutning qedimiyliki, tuyuq we teklimakanning jezbidarliqi, yalquntaghning heywisi teswirlen’gen eserliridin weten tupriqining otqashtek hararitini, ressamning éytip tügetküsiz oyliri, sizip tügetküsiz cheksiz ilham we hésyatini tuyimiz, yiraqlardin angliniwatqan muqam sadasini, qum déngizining azapliq tolghinishlirini, sirliq timtasliqni hés qilimiz. barxanliq wadilardiki bahargha bolghan telpünüsh bizningmu wujudimizda jush uriwatqandek, sep tartip kétiwatqan karwanlarning qongghuraq awazliri quliqimizgha anglan’ghandek bolimiz. ressamning séhirlik qelimide nerre tartip jengge atlinish aldidiki palwanlarning ghezep – nepriti, beygidiki chewendazlarning gheyriti, samagha chüshken ezimetlerningjushqunluqi, wolqan kebi partilash aldidiki tupraqning gigant heywisi, yolwas kebi ejdadlar rohi özgiche bir uslub bilen gewdilendürülgen. u özining zémin’gha bolghan söygüsini, shu zéminning igisi süpitidiki iptixarliqtuyghusini, ghururini we hesritini, otqashtek issiqta titilip ketken tupraqning qiyapitini, boran – chapqunlar shekillendürgen qum barxanlirining sürlük keypiyatini özige xas bolghan sen’et tili bilen yüksek maharette ipadiligen we bed’iyliki yuqiri bolghan bibaha sen’et eserlirini yaritip qaldurghan.
aptordin eslime: 2000 – yillarning bashlirida ressamgha téléfon qilip ehwal sorighinimda, u manga: «ukam, men hazir teklimakanni qézip, tégige chüshüp kétiwatimen» dégen idi. aridin bir mezgil ötkendin kéyin qayta ehwallashqinimizda, uning «ukam, men hazir teklimakanning tégidin üstige örlep chiqiwatimen» dégen obrazliq sözliri yürikimni lerzige saldi. ressam hayatining axirida barliq kespiy söygüsini tebi’etke béghishlighan we we heqiqiy güzellikni, qimmetni tebi’ettin izdigen idi. bir qétimliq paringimizda u mundaq dégenidi: «tebi’ettiki güzellik men sizghan resimlerdikidinmu janliq we güzel. köchet tiksingiz méwe béridu, gül térisingiz poreklep échilip, sizni xushal qilidu». ressamning bu sözliri uning ijadiyettiki tinimsiz izdinishi we chongqur ichki hésiyatini, hayatliqning esli mahiyitige bolghan chongqur hörmitini shu qeder éniq ipadilep turatti.
2026 – yili, mart
merwayit hapiz-Marwayit Hapiz-uyghurlarning tonulghan sen’etkari bolup, uning 2003-yili ijat qilghan «teklimakan», «karwan» we «qedimiy kocha» qatarliq sekkiz parche nadir esiri rohiyettiki weten sayahitining mehsulidur.bügünki künde gérmaniye döletlik ressamlar jem’iyitining ezasi bolghan merwayitning eserliri xelq’araliq toplamlargha kirgüzülgen.uning terjimhalini mexsus sehipidin oqung;
