мәрвайит һапиз

бу мақаләмни мәрһум рәссам руслан йүсүп вапатиниң бәш йиллиқиға беғишлаймән.

инсанларниң һәрқандақ тәсәввури мәвҗуд дунйадин һалқип кетәлмәйду, чүнки инсанларниң гүзәл арзу-арманлири улар көргән, билидиған һайатниң, тәбиъәтниң гүзәл тәсәвури вә  тәсвирлиридин шәкиллиниду. биз йәр шаридики барлиқ мәвҗудатларни, асман җисимлирини вә каъинаттики көзимизгә челиқидиған түрлүк һадисиләрни көрүш, уларни мәлум дәриҗидә чүшиниш иқтидариға игимиз. шуңлашқа, кишиләр бәзи  сәнъәт әсәрлирини, болупму абстракт әсәрләрни реъаллиқтин чәтнигән йаки ғайиви бир дунйа дәп қарисиму, әмәлийәттә уларниң реъаллиқ билән чоңқур бағлиниши болған болиду. 

инсанийәттә дәсләпки аң шәкилләнгән дәврләрдә, кишиләр адди сизиқлар арқилиқ асмандики күн, ай вә йултузларни, йәрдики һайванатлар, учар қушлар вә һашарәтләрни тағларға вә өңкүрләрниң тамлириға сизған һәм ташлардинму һәйкәлләрни йасиған. инсанийәтниң тәрәқийатиға әгишип, рәссамлиқ адди шәкилләрни йаритиштин һалқип, шәйъиләрниң сүпәт вә рәң алаһидиликини, шундақла уларниң бошлуқтики һалитиниму йуқири маһарәт биләнтәсвирләйдиған басқучқа йәткән. 

җәмъийәтниң тохтавсиз илгирилиши сәнъәткарларни шәйъиләрниң ташқи қийапитинилаъәмәс, бәлки уларниң маһийитини, роһий һалитини, һайати күчгә игә җасаритини, шундақла инсанийәтниң хушаллиқи вә азап – оқубәтлирини ипадиләшкә йетәклигән. нәтиҗидә, улар өз ички дунйасидики әң нәпис, назук вә чоңқур чүшәнчилирини йуқири бәдъийликтә наһайитиму әркин ипадиләп, инсанийәткә сәнъәт гөһәрлирини сунған.тарих чақи бу рәңдар мәзмунларни йәкүнләп, уларни импрәссиъонизим, експрәссиъонизим, сурриъализим вә дадаъизим қатарлиқ сәнъәт еқимлириға айриған. 

йәниму илгирилигән һалда сөзлисәк, илим – пәнниң тәрәққийати гүзәл – сәнъәтни каъинатқичә йетәклиди. асманниңйәттә қетидики сирлиқ рәң һадислирини инсанийәтниң һузуриға сунулған сүрәтләрдин көрдуқ. асман бошлуқидикитил вә шәкил билән ипадилигүсиз дәриҗидики бу гүзәллик кишиләрни һәйрәттә қалдурған болса, сәнъәткарларнимәстхуш қилип, рәссамлиқ дунйасида йеңи бир сәһипиниң ечилишиға түрткә болди. бурун илим – пән, мәдәнийәт вә сәнъәт айрим-айрим саһәләрдә өз ролини өтигән болса, бүгүнки күндә улар бир -бири билән зич бағлинип, ортақбир нуқтиға йүзләнмәктә.

дунйа сәнъитиниң тәрәқийат мусаписидә, уйғур рәссамлириму дунйави сәвийә билән мас қәдәмдә илгирилимәктә. UNESCO тәрипидин «инсанийәт мәдәнийәт ғәзиниси» қатариға киргүзүлгән, дунйа музикантлирини һәйран қалдуруп келиватқан уйғур 12 муқамидәк надир сәнъәтни йаратқан бир милләтниң охшаш сәвийәдики рәссамлиқ сәнъитигә игә болуши муқәррәр әлвәттә. қәдимқи күсән дөлитигә тәвә куча қумтур миңъөй там рәсимлири, бай районидики қизил миңъөй сәнъити вә турпан идиқут дәвригә аъит там рәсимлири буниң типик испатидур. бундин миң нәччә йүзйиллар илгири, буда диний тәлиматлири асасида таш камераларға сизилған бу рәсимләр бүгүнки күндә «миңъөй там рәсимлири» йаки «таш камер сәнъити» дигән нам билән германийә, франсийә, әнглийә, шиветсарийә, америка, русийә, корийә вә йапонийә қатарлиқ қудрәтлик дөләтләрниң музейлирида қиммәтлик гөһәр сүпитидә әтиварлинип сақланмақта. 

гәрчә уйғур рәссамлиқи миң йилдин артуқрақ тәрәққийат тохтап қалған бошлуқни баштин кәчүргән болсиму, алдинқи бир әсир мабәйнидә русийә вә йавропа рәссамчилиқиниң тәсиридә қайта җанланди. әслидинла әқил – парасәтлик, сәнъәткар милләтниң әвлади болғанлиғимиз үчүн, рәссамлиқимиз һәйран қаларлиқ дәриҗидә дунйаниң йеңи тәрәққийатиға маслашти. 20 – әсирниң 60 – йиллиридин башлап, мәрһум рәссам ғази әмәт башчилиғидики талантлиқ рәссамлар түркүми оттуриға чиқип, дунйави илғар еқим вә услублар билән йеңи дәвр рәссамлиқимизниң асасини салди. қазақстанда йашап өткән һөрмәтлик мәрһум рәссам руслан йүсүп әнә шу хәлқъаралиқ сәвийәдики талантлиқ рәссамлиримизниң типик вәкилидур.

мәрһум рәссам руслан йүсүп 1950 – йили 4 – майда ғулҗа шәһридә дунйаға кәлгән, 1955 – йили аъилиси билән қазақситанниң алмата шәһригә көчүп кәткән. 1970 – йили алмата сәнъәт академийәсиниң гүзәл – сәнъәт кәспини,1979 – йили ташкәнт тейатир вә гүзәл – сәнъәт институтини тамамлиған. рәссам 1972 -йилидин башлап русийәдәдөләтлик вә хәлқъаралиқ көргәзмиләргә қатнишишқа башлиған болуп, 1980 – йилдин таки пенсийәгә чиққанға қәдәр алмата гүзәл – сәнъәт академийәсидә дотсент болуп ишлигән. қазақистан вә русийәдә зор нәтиҗиләргә еришип, бәлгиликтәсир пәйда қилған уйғур рәссамлиримизниң бири саналған руслан йүсүп 1995 – йили уйғур дийари сәнъәтъиниститутиниң тәклипи билән, мәзкур иниститутниң үрүмчидики гүзәл сәнъәт факултетида бир йил кәспий дәрс бәргән. узун йиллиқ иҗадийәт мусаписини баштин кәчүргән талантлиқ рәссам 2021- йили 3 – айниң 31-күни кесәл сәвәби билән алматида вапат болған.

рәссам балилиқ чағлирини алматида өткүзгән болсиму, киндик қени төкүлгән ана йуртиға болған сеғиниши вә  һөрмити һечқачан суслашмиған. у өз иҗадийитидә баштин – ахир уйғур һайати мәзмун қилинған әсәрләрни йаритип кәлгән. 1995 – йилидики вәтән сәпири униң сеғиниш туйғусини волқан кәби партилатқан, шундин кейин рәссамниң әсәрлиридә аҗайип һайати күчкә толған йеңичә бир кәйпийат шәкилләнгән, ишләткән асаслиқ рәңлири қизил, сериқ вә аплесин болуп, мойқәләм тәвритишлириму наһайити кәскин вә қәтъий болған. идиқутниң қәдимийлики, туйуқ вә тәклимаканниң җәзбидарлиқи, йалқунтағниң һәйвиси тәсвирләнгән әсәрлиридин вәтән туприқиниң отқаштәк һараритини, рәссамниң ейтип түгәткүсиз ойлири, сизип түгәткүсиз чәксиз илһам вә һесйатини туйимиз, йирақлардин аңлиниватқан муқам садасини, қум деңизиниң азаплиқ толғинишлирини, сирлиқ тимтаслиқни һес қилимиз. барханлиқ вадилардики баһарға болған тәлпүнүш бизниңму вуҗудимизда җуш уриватқандәк, сәп тартип кетиватқан карванларниң қоңғурақ авазлири қулиқимизға аңланғандәк болимиз. рәссамниң сеһирлик қәлимидә нәррә тартип җәңгә атлиниш алдидики палванларниң ғәзәп – нәприти, бәйгидики чәвәндазларниң ғәйрити, самаға чүшкән әзимәтләрниңҗушқунлуқи, волқан кәби партилаш алдидики тупрақниң гигант һәйвиси, йолвас кәби әҗдадлар роһи өзгичә бир услуб билән гәвдиләндүрүлгән. у өзиниң земинға болған сөйгүсини, шу земинниң игиси сүпитидики иптихарлиқтуйғусини, ғурурини вә һәсритини, отқаштәк иссиқта титилип кәткән тупрақниң қийапитини, боран – чапқунлар шәкилләндүргән қум барханлириниң сүрлүк кәйпийатини өзигә хас болған сәнъәт тили билән йүксәк маһарәттә ипадилигән вә бәдъийлики йуқири болған бибаһа сәнъәт әсәрлирини йаритип қалдурған.

аптордин әслимә: 2000 – йилларниң башлирида рәссамға телефон қилип әһвал сориғинимда, у маңа: «укам, мән һазир тәклимаканни қезип, тегигә чүшүп кетиватимән» дегән иди. аридин бир мәзгил өткәндин кейин қайта әһваллашқинимизда, униң «укам, мән һазир тәклимаканниң тегидин үстигә өрләп чиқиватимән» дегән образлиқ сөзлири йүрикимни ләрзигә салди. рәссам һайатиниң ахирида барлиқ кәспий сөйгүсини тәбиъәткә беғишлиған вә вә һәқиқий гүзәлликни, қиммәтни тәбиъәттин издигән иди. бир қетимлиқ париңимизда у мундақ дегәниди: «тәбиъәттики гүзәллик мән сизған рәсимләрдикидинму җанлиқ вә гүзәл. көчәт тиксиңиз мевә бериду, гүл терисиңиз порәкләп ечилип, сизни хушал қилиду». рәссамниң бу сөзлири униң иҗадийәттики тинимсиз издиниши вә чоңқур ички һесийатини, һайатлиқниң әсли маһийитигә болған чоңқур һөрмитини шу қәдәр ениқ ипадиләп туратти. 

     2026 – йили, март  

мәрвайит һапиз-Marwayit Hapiz-уйғурларниң тонулған сәнъәткари болуп, униң 2003-йили иҗат қилған «тәклимакан», «карван» вә «қәдимий коча» қатарлиқ сәккиз парчә надир әсири роһийәттики вәтән сайаһитиниң мәһсулидур.бүгүнки күндә германийә дөләтлик рәссамлар җәмъийитиниң әзаси болған мәрвайитниң әсәрлири хәлқъаралиқ топламларға киргүзүлгән.униң тәрҗимһалини мәхсус сәһипидин оқуң;