uyghur pochtisi
2026-yili 1-féwral
tayir imin
dölet yoq, emma irade bar
déhradun, hindistan – himalaya téghining qarliq choqqiliridiki qizil tonluq rahiblardin tartip, jenubiy asiyadiki chong sheherlerde yashawatqan siyasiy sürgündikiler we awstraliye, yawropa, shimaliy amérikidiki musapirlarghiche bolghan saylighuchilar jem’iy 27 dölette bélet tashlaydu, emma bu tizimlikte xitay yoq.
yekshenbe küni, sürgündiki tibet xelqi özlirining nurghunliri téxi körüp baqmighan wetinige wekillik qilidighan hökümetni saylash üchün, besh yilda bir ötküzülidighan zor kölemlik omumiy saylamni bashlidi. «démokratiye emeliyette» (#DemocracyInPractice) dégen sho’ar astida élip bériliwatqan bu saylam, tibetler üchün siyasiy hoquq we iradining simwoli süpitide zor qimmetke ige.
nurghun saylighuchilar bu saylamni, ötken yili 90 yashliq tughulghan künini tebrikligen rohiy dahiysi dalay lama hezretliri 1959-yili xitay zulmidin qéchip chiqqandin buyanqi eng muhim démokratik peyt dep qarimaqta. shiwitsariyediki syurix uniwérsitétidin sonam palmo: «bu saylam dölet bolmighan ehwaldimu siyasiy iradining mewjutluqini, bolupmu tibet ichide démokratik hoquqlar cheklen’gen bir peytte körsitip béridu», dédi.
sürgündiki parlaméntning qurulmisi we dunyawi saylam tori
bu qétimliq deslepki saylamda, dunyaning 27 dölitide yashawatqan tibetler sürgündiki hökümetning bashliqi (sikyung) we 18-nöwetlik sürgündiki tibet parlaméntining ezalirini tallash üchün bélet tashlimaqta. nöwettiki tibet rehbiri penpa siring ikkinchi qétim saylinish üchün saylam pa’aliyiti élip bardi.
merkiziy saylam komitéti bu jeryanni ongushluq élip bérish üchün, pütün dunya miqyasida 87 orunda saylam komitéti, 307 bélet tashlash ponkiti qurdi. bu jeryan’gha 1737 neper pida’iy mulazimet qilmaqta. nöwette 91 mingdin artuq saylighuchi resmiy tizimlatqan bolup, ularning 56 mingi hindistan, népal we butanda, qalghanliri shimaliy amérika, yawropa we awstraliye qatarliq ellerde yashaydu.
sürgündiki tibet parlaménti 45 ezadin terkib tapidu: buning ichide 30 eza tibetning en’eniwi üch ölkisige, 10 eza besh chong diniy éqimgha, 5 eza bolsa chet’ellerdiki tibetlerge wekillik qilidu. yekshenbe künidiki bélet tashlash axirqi basquchtin ilgiriki namzatlarni békitish siniqi bolup, hel qilghuch saylam 26-aprél ötküzülidu, netijisi 13-may élan qilinidu.
tibet parlaméntining bashliqi kénpo sonam ténfél (Khenpo Sonam Tenphel) buninggha jawaben: « dalay lama hezretliri teripidin teqdim qilin’ghan tibet démokratiyesi, sürgünde 65 yildin béri güllinip keldi we bügün dunya teripidin tibet xelqining awazi süpitide étirap qilinmaqta. bügünki saylam tibetning tibetlerge tewe ikenliki heqqide éniq signal béridu», dédi.
saylam komitétining bashliqi löbsang yéshi, xitayning ilgiri tibet saylamlirigha «tor jasusluqi» arqiliq dexli-teruz qilishqa urun’ghanliqini ashkarilidi. tibetler dalay lamadin kéyinki kelgüsige teyyarliq qilmaqta, xitay bolsa warisni békitish hoquqining özide ikenlikini dewa qilmaqta.
sürgündiki tibet merkiziy memuriyiti (CTA) turushluq hindistanning darmisala shehiridiki 33 yashliq namzat giyaltsén chokiy: «bu saylam tibetning erkinlik we musteqilliq kürishining ewladtin-ewladqa dawamlishidighanliqini körsitip béridu», dédi. bu sistéma bashqa héchqandaq sistémigha oxshimaydu; u döliti bolmighan bir parlamént üchün élip bériliwatqan bir türlük bélet tashlash pa’aliyitidur.
awstraliyediki tibet parlamént ezasi doring ténzin puntsok mundaq tekitlidi: «bu saylam xitayning mustebit bir partiye tüzümige bérilgen küchlük reddiye we bizning erkinlik kürishimizning ayrilmas bir qismidur.»
xitayning inkasi
béyjing terep bélet tashlash bashlinishi bilenla buni eyiblep, saylamni bir «oyun» dep atidi. xitay tashqi ishlar ministirliqi bergen bayanatida: «sürgündiki tibet hökümiti bir bölgünchi siyasiy guruh bolup, u xitay asasiy qanunigha xilap qanunsiz teshkilat», dep bildürdi.
saylamning tesri
tébetlerning her qaysi döletlerde tarqaq halette turup, adil we démokratik saylam élip bérishi dunyadiki chong taratqularning diqqitini tartti. «hindistan waqti» géziti we firansiye xewer agéntliqi (AFP) qatarliqlar bu heqte mexsus xewer berdi. xitay démokratiye pa’aliyetchisi, tyen’enmin herikitining rehbiri wang den mundaq dédi: «bu del bir meydan démokratik emeliyettur. tébetler qilalidi, biz néme üchün qilalmaymiz? shundaq, dölitimiz bolmighan teqdirdimu, biz özimizning siyasiy aptonomiye iradimizni namayan qilalaymiz; tébetler buni emelge ashurdi, biz néme üchün qilalmaymiz? shundaq, sürgünde turupmu yenila tükenmes bir iradini körsetkili bolidu, tébetler bizge buning ülgisini körsitip berdi.»
kelgüsi
saylam komitéti xitayning tor jasusluqi arqiliq saylamgha dexli qilish urunushliridin hoshyar boluwatqan bir peytte, saylighuchilarmu siyasiy xirislarni hés qilmaqta. dalay lama siyasiy hoquqni ötküzüp bergendin buyan, sürgündiki hökümet xelq’araliq yardemlerning aziyishi we gé’opolitikiliq özgirishlerge maslishishqa tirishmaqta. nöwettiki hökümet bashliqi penpa siring dalay lamaning «ottura yol» siyasitini dawamlashturush bilen birge, yéngi ewlad tibetlerning kimlik we erkinlik arzulirigha wekillik qilishqa tirishmaqta.
muheriri: abduweli ayup
neshr hoquqi uyghur pochtisgha mensup, köchürüp ilan qilish üchün ruxset sorang, maqale menbesni eskerting.
