ihsan umun
idlibning chang-tozanliq kochilirida, sham namizigha chaqirghan ezan sadasi ichide, bu rayonda yashawatqan uyghurlarning turmushigha alaqidar eng köp tilgha élinidighan mundaq bir körünüsh zahir bolidu: tar mehellilerde uyghurche sözlishiwatqan qiz-oghul balilar, ochaq béshida chay demlewatqan ayallar, urushlar iz qaldurghan binalarda qarawulluq qiliwatqan uyghur jengchiler…bu körünüsh dunya uzundin béri chüshinishte qiyniliwatqan bir ré’alliqning kartinisidur.
gherbning pozitsiyisi bilen xitayning irqiy qirghinchiliq siyasiti arisida qalghan süriyediki uyghurlarning omumiy ehwaligha a’it xelqaraliq izahatlar özlirining mewhumliqini dawamlashturmaqta.
teshkilat ismidiki özgirishler
1997-yili sherqiy türkistan islam partiyisi hesen mexsum teripidin qurulghan. xitay xelq’arada bu teshkilatning ismini «sherqiy türkistan islam herikiti» dep atighan, emma bu teshkilat özini bundaq atashni ret qilip kelgen.
2001-yilidin kiyin, afghanistan weziyitining jiddiylishishige egiship, ottura asiyadin afghanistan’gha bir türküm türkiy quralliq küchler kélishke bashlighan. bashqa türkiy quralliq goruppilarbilen bolghan alaqini kücheytish we teshkilatning tesirini ashurush üchün, teshkilat rehberliri sherqiy türkistan islam partiyisining ismini türkistan islam partiyisi dep özgertken. teshkilatning mu’awin rehbiri abdussalam türkistanining sözige qarighanda, buni özgertishning meqsiti isimni ottura asiyadin kelgen barliq türkiylerni öz ichige alidighan qilip kéngeytish bolghan.
2018-yilidin kéyin, bu teshkilat süriyede qayta qurulghan. bu jeryanda teshkilat rehberliri özlirining sitratégiyilik nishanining sherqiy türkistanni asas qilidighanliqini qayta-qayta tekitligen.
beshshar esed hakimiyiti aghdurulghandin üch ay kéyin, bu teshkilat resmiy bayanat élanqilip, teshkilat namini qaytidin sherqiy türkistan islam partiyisi dep özgertkenlikini jakarlidi. 2025-yili iyunda bu teshkilatning qoralliq ezaliri süriye armiyisining 84-diwiziyisi bolup teshkillendi hemde teshkilat resmi bayanat élan qilip, tarqilip ketkenlikini élan qildi. süriyediki uyghurlar hazir özlirini peqet süriyediki uyghur jama’iti dep atimaqta.
sherqiy türkistan islam partiyisining süriyede bésip ötken musapisi
sherqiy türkistan islam partiyisige yéqin menbelerning éytishiche, ular 2011 – yildin kéyin bashlan’ghan süriye ichki urushi mezgilide yerlik qoralliq guruppilarning teklipi bilen süriyege kelgen. yeni, sherqi türkistan islam partisyisni süriyege teklip qilghini elqa’idening süriyediki qoli nusre fronti idi. nusre 2011 – yili esed hakimiyitige qarshi urush qilish üchün qurulghan bolup, 2016 – yilidin kiyin elqa’idedin yiraqliship, hey’et tehrir shamgha özgergen.
bezi küzetküchiler ebu muhemmed el-jewlani (ehmed el-shara) ni hey’et tehrir sham teshkilatining yer shari xaraktérlik jihadchiliq mayilliqini yerlikleshtürüshke tirishiwatidu dep qarimaqta. bezi mutexessislerning qarishiche, bu özgirish sherqi türkistan islam partiyisining qurulush tarixidin buyanqi milli azatliq nishanlirigha téximu yandishidu.
eyni chaghda, amérikining sherqiy türkistan islam herikiti (ETIM) ni térrorchi teshkilatlar tizimlikige kirgüzüshi xitay üchün bir purset hésablan’ghan bolup, kishilik hoquq pa’aliyetchiliri béyjingni 11-séntebirdin kéyin, xelqara térurluqqa qarshi turush dolqinidin paydilinip, uyghurlargha sistémiliq halda «térrorchi qalpiqi» kiygüzüshke urun’ghan dep eyiplep kelmekte.
amirika we birleshken döletler teshkilatining bixeterlik dokilatlirida tilgha élinishiche, süriye we afghanistan urushliri jeryanida, sherqiy türkistan islam partiyisi hem elqa’ide bilen hem taliban bilen munasiwitini dawamlashturghan bolup, süriye urushi sherqiy türkistan islam partiyisi üchün bir burulush nuqtisi bolghan. 2013- yilidin kiyin, sherqiy türkistan islam partiyisi süriyege kelgen uyghur jengchilerni teshkillep nusra frunti bilen ittipaq tüzgen we 2015-yildiki jisr eshshughur herikiti qatarliq bezi muhim ortaq herbiy heriketlerde ularning öz-ara munasiwiti kücheygen.
2017-yiligha kelgende sherqiy türkistan islam partiyisi hey’et tehrir shamning süriyediki eng chong we sadiq chet’ellik ittipaqdishigha aylan’ghan dep qaralmaqta. bundaq munasiwet bu ikki goruppining öz stratégiyisini yer shari xaraktérlik jihadchiliqtin yerlik musteqilliq urushigha yötkigen bir mezgilige toghra kelgen.
sherqiy türkistan islam partiyisi bu jeryanda yene yerlik quralliq goruppilar arisida kélishtürüsh rolini öz üstige alghan. 2020-yili, bu partiye hey’et tehrir sham bilen hurres eddin (el qa’idege sadiqlar) otturisidiki toqunushni kilishtürgen.
sherqiy türkistan islam partiyisini eqliy aktiyor dések bolamdu?
süriye we afghanistandiki ortaq herbiy heriketlerni tetqiq qilghan mutexesisler sherqiy türkistan islam partiyisini pütünley radikal bir jihadchi goruppidin bekrek shu rayonlardiki bir «eqliy aktiyor» dep qarap kelmekte.
el nusra fronti el qa’idening suriyediki qoli waqtida sherqiy türkistan islam partiyisi bilen yéqin hemkarliq ornatqan we ortaq herbiy heriketlerni élip barghan. nusra fronti el qa’idedin ayrilip hey’et tehrir shamni qurghanda, sherqiy türkistan islam partiyisi bu ittipaqni yenila dawamlashturghan, hey’et tehrir sham el qa’idechi hurres eddin bilen toqunushqanda, sherqiy türkistan islam partiyisi bitereplikni saqlighan we hey’et tehrir sham bilen birlikte esedke qarshi kürishini dawamlashturghan.
sherqiy türkistan islam partiyisi rehberliri bilen uyghur ziyaliylirining ötküzgen söhbetlirige we bezi resmiy xet-cheklirige asaslan’ghanda, sherqi türkistan islam partiyisi 2018-yili qayta teshkillen’gen. jama’et ezaliri afghanistandiki uyghur jama’iti bilen bolghan munasiwetlirining asasiy jehettin qalmighanliqini ilgiri sürüp kelmekte. ichki ehwaldin xewerdar kishiler süriyege kelgen uyghurlarning köp qismining türkiye arqiliq kelgenlikini, afghanistandin kelgenlerning sanining azliqini bildürmekte. bu ehwal, sherqiy türkistan islam partiyisining süriyediki istratégiye we siyasiy taktikiliridiki özgirishlerni chüshinishte muhim ehmiyetke ige dep qaralmaqta.
sherqi türkistan islam partiyisi az sandiki jengchilerdin shekillen’gen bir qoralliq goruppa bolsimu, ottura sherqtiki bashqa qoralliq küchler bilen bolghan alaqide bir tengpungluqni saqlighan. uyghur jengchiler taliban, el qa’ide we hey’et tehrir shamgha oxshash qoralliq goruppilarning tesirige uchrimay yaki ularning arisida érip ketmey öz mewjutluqini dawamlashturghan. afghanistanda we süriyede ghelibe qilghuchi terepni tallighan we bu arqiliq özining tesiri we küchini ashurghan.
bu goruppilar üstide xelqarada élan qilin’ghan dokilat we analizlargha asaslan’ghanda, (mesilen,
France Stratégie, CSIS – HTS backgrounder ning doklatliri) 2020-yillardin bashlap, hey’et tehrir sham bilen sherqiy türkistan islam partiyisi yer shari xaraktérlik jihadizmdin yiraqlap, öz sitratégiyilirini yerlik musteqilliqqe yaki milliy mewjutliqni saqlashqa merkezleshtürgen we amiwiy munasiwet teshwiqatlirini buninggha qarita tengshigen, resmiy teshwiqatlirida yer shari xaraktérlik xelipilik yaki gherbke qarshi turush tekitlenmeydighan bolghan. ularning biri süriyening erkinlikini, yene biri bolsa sherqiy türkistanning musteqilliqini telep qilidighanliqini tekitleshke bashlighan.
sherqi türkistan islam partiyisi xelq’arada öz obrazini qayta yaritish üchünmu tirishchanliq körsetmekte
2021-yili awghustning axiri amérika qoshma shtatliri afghanistandin chékinip chiqip uzun ötmey, sherqiy türkistan islam partiyisining siyasiy ishxanisidiki bir wekil Newsweek zhurniligha bu teshkilatning amérikini xitaygha qarshi bir potansiyal ittipaqdash dep qaraydighanliqini éyitqan. 2022-yili, sherqiy türkistan islam partiyisining mu’awin rehbiri abdussalam türkistani télégramda élan qilghan chaqiriqida: «biz térrorchi emes, héchqandaq bir döletke tehdit salmaymiz. biz xitaygha qarshi küresh qilish üchün her qandaq dölet we shexs bilen hemkarlishishqa teyyar» déyish arqiliq, el qaidening gherbke qarshi teshwiqatliridin yiraqlashqanliqini we özlirining birdinbir nishanining milliy azadliq ikenlikini tekitligen.
2022-yilining axiri, sherqiy türkistan islam partiyisi amérikining sherqiy türkistan islam herikitini térrorluq tizimlikidin chiqiriwétishini «xitayning yalghanlirigha qarshi bir zeper» dep teswirligen. ular élan qilghan bayanatta gherbke qarshi düshmenlik pozitsiyesining yoqliqini, özlirining siyasiy nishanining xitayghila merkezleshkenlikini bildürgen. buning bilen, ular özlirining elqa’ide bilen bolghan alaqisini wasitilik halda ret qilghan we xelq’aradin qollash telep qilghan.
2025-yili aprilda, sherqiy türkistan islam partiyisining bayanatchisi Foreign Policy zhurniligha bergen ziyaritide, özlirining xelq’araliq térror sitratégiyisini tirildürüsh niyitining yoqliqini we elqa’ide bilen alaqisiz ikenlikini éyitqan bolup, eyipleshlerni ret qilip, sherqiy türkistanning musteqilliq nishanini tekitligen.
sherqiy türkistan islam partiyisi bilen türkiyening wasitilik munasiwiti
sherqiy türkistan islam partiyisi hey’et tehrir shamning halqiliq jeng sepliridiki eng küchlük qoralliq goruppiliridin biri bolghachqa, türkiye qollaydighan bashqa öktichi goruppilar (UKC ning bezi terkibliri) bilen bille hey’et tehrir sham élip barghan ortaq herbiy heriketlerde wasitilik halda rol oynap kelmekte. bu ehwal türkiyening sherqiy türkistan islam partiyisige biwasite yardem bermigen teqdirdimu, ortaq düshmen’ge qarshi urush qiliwatqan guruhlar arqiliq emeliyette herbiy jehettin qolayliq yaritip bergenliki toghrisidiki talash-tartishlarnimu ulghayitmaqta.
resmiyette türkiye sherqiy türkistan islam partiyisini térrorluq tizimlikide tutup turghan bolsimu, bezi menbeler bu teshkilatning eza toplishi üchün türkiyening qatnash jehettin qolayliq yaritip bergenlikini bildürmekte. resmiy bayanatlarda sherqiy türkistan islam partiyisi bilen türkiye otturisida héchqandaq resmiy munasiwetning yoqluqi tekitlensimu, sherqiy türkistan islam partiyisining türkiye qollighan hey’et tehrir sham bilen birlikte esed hakimiyitige qarshi herbiy heriket élip bérishi türkiyening süriyediki kurt qoralliq küchlirige qarshi rayonluq ittipaq izdishi we türkiyening en’eniwi uyghur sezgürliki (diqqetchanliqi) bu resmiy bayanatlarning ri’alliqni qanchilik eks ettüreleydighanliqigha a’it bezi so’allarni jawapsiz qoymaqta.
b d t we amérika qoshma shtatlirining shübhe astidiki térrorluq éniqlimisi
birleshken döletler teshkilati we amérikining resmi doklatliri sherqiy türkistan islam partiyisining elqa’ide bilen qoyuq alaqisining barliqini ilgiri sürüp kelmekte. sherqiy türkistan islam partiyisining afghanistan urushida elqa’idedin yardem, panahliq we herbiy telim qatarliq jehetlerde qollashqa érishkenliki toghrisida doklatlar bar. biraq, bu partiyening süriye we afghanistandiki qoralliq resmi jenglerdin bashqa, elqa’ide bilen qaysi térror xaraktérlik ortaq heriketlerni élip barghanliqigha a’it éniq bir melumat tapqili bolmidi.
b d t we amérika qoshma shtatlirining sherqiy türkistan islam partiyisini térrorluq teshkilati dep izahlishidiki asasliq deliller ikki nuqtigha merkezleshken: birinchisi, sherqi türkistan islam partiyisining lidiri abdulheq el türkistani (teshkilatning hazirqi lidiri ikenliki toghrisidimu iniq bir melumat yoq)ning elqa’idening shura kéngishi ezasi ikenliki toghrisidiki iddi’alar; ikkinchisi bolsa, xitayning b d t gha sun’ghan fizikiliq ispatliri. (biraq, xitayning uyghur rayonidiki «irqiy qirghinchiliq» iddi’aliri we taratqular bilen tetqiqatchilargha qoyghan cheklimiliri sewebidin, bu ispatlarning ishenchliklikige qarshi gumanlar ighir).
sherqiy türkistan islam partiyisining elqa’ide bilen bolghan munasiwiti peqet taktikiliq ittipaqmu yaki chongqur idé’ologiyelik ortaqliqmu?
yéqinda süriyege bérip ehwalni közitish pursitige érishken bir qisim ziyaliylar we hazirqi süriyediki uyghur qoralliq teshkilatining yuqiri derijilik bashqurghuchiliri sherqiy türkistan islam partiyisining elqa’ide bilen bolghan munasiwitini pütünley ret qilmaqta. bu rayon’gha bérip kelgen mutexessislermu sherqiy türkistan islam partiyisining 2018-yili qaytidin teshkillen’genlikini, elqa’ide bilen héchqandaq teshkiliy munasiwiti yoqluqini éytip kelmekte.
bezi mutexessisler sherqiy türkistan islam partiyisining süriyede mewjutliqini dawamlashturush üchün hey’et tehrir shamning «yerlikni merkez qilish» modélini qollan’ghanliqini, hey’et tehrir sham rehbiri jewlanigha oxshash, sherqiy türkistan islam partiyisiningmu «mötidil» körünüsh arqiliq xelq’araliq imbargolardin qéchishqa uriniwatqanliqini éytimaqta. uningdin bashqa, ular sherqiy türkistan islam partiyisi bayanatlirining elqa’idening yéqinqi yillarda qolliniwatqan «qarmiqidiki teshkilatlargha téximu köp aptonomiye bérish istratégiyesi»ge mas kélidighanliqini tekitlimekte.
biraq, amérikadiki ichki bixeterlik taratqusi ( HSToday 2025) we fransiyediki sitratégiyelik tetqiqatlar fondi (FRS, 2017) ning doklatliri sherqiy türkistan islam partiyisining süriyediki rolini «pursetperestlik» dep teswirleydu. ularning qarishiche, gerche ular elqa’ide bilen yéqin munasiwet ornatqan bolsimu, biraq esli nishani «shinjangni azad qilish»tin ibaret. jeymis tawin eqil ambiri (James Town Foundation, 2019) bolsa, sherqiy türkistan islam partiyisining elqa’idedin idé’ologiyelik we iqtisadiy yardem alghanliqini, lékin teshkili nishanining chégra halqighan térrorluq tehditidin bekrek uyghur qoralliq qarshiliqigha merkezleshkenlikini tekitleydu. amérikadiki eng dangliq eqil ambarliridin tashqi munasiwetler komitéti (CFR) we «uzun urush zhurnili (Long War Journal) qatarliq menbelermu bu analizlarni qollaydu.
uningdin bashqa, sherqiy türkistan islam partiyisini «jihadchi» dep eyibleshler süriyediki uyghur jama’itining ehwali we milliy mewjutliqigha merkezleshken emiliyiti bilen silishturma hasil qilmaqta.
süriyediki uyghur milliy jama’iti: mektepler, meschitler we kimlikni qoghdash
idlib yéziliridiki uyghur a’ililirige a’it olturaq rayonlar urush jeryanida milliy kimlikni qoghdashqa uruniwatqan bir jama’etning iznalirini özide saqlimaqta.
etrapta uyghurche xetler, türkistan bayraqliri we kichik bazardiki dukanlar…
sherqiy türkistan islam partiyisi bolupmu idlib shehiri we gherbiy shimal rayonlirida, uyghur jengchiliri we ularning a’ililiri üchün bir milliy «jama’et» berpa qilghan. bundaq bir teshkillinish bu teshkilatning yerlikke merkezleshken istratégiyesini kingeytkenlikining we uyghur kimlikini qoghdashni aldinqi orun’gha qoyghanliqining belgisi dep qaralmaqta.
2015-yildin bashlap qurulghan herbi lagér we mekteplerde balilargha uyghur tili, uyghur tarixi, din, tebi’iy penler derisliri (bi’ologiye, matématika) we herbiy telim -terbiyiler bériliwatqan bolup, igilinishiche, bu ma’arip mu’esseliri uyghur kimlikini qoghdash we uyghur milli rhini perzenitlerge singdurush üchün bir wasite süpitide ishlitilmekte iken.
musteqil tetqiqatchi abduweli ayup süriye ziyaritide bu mekteplerdiki derslik kitablarni körüp chiqqan. kitablarning mezmuni uyghur rayonidiki kona derslik kitablardin özleshtürülgen bolup, kommunistik teshwiqatlar chiqiriwétilgen we bir qisim diniy ibariler qoshulghan. derslerde uyghurlarning qehrimanliri we milliy témilar yoritilghan bolup, balilargha küchlük bir milliy kimlik we tewelik tuyghusi özleshtürüsh üchün tirishchanliq körsitilgen.
uningdin bashqa süriyediki uyghur jengchiliri öz tilida xutbe oqulidighan meschitlerde topliship ibadet qilidiken. Foreign Policy zhurnilining 2025-yili apréldiki doklatigha qarighanda, bu ibadetler uyghur milliy kimlikini kücheytidiken we sherqiy türkistan islam partiyisining «türkchilik» teshwiqatlirigha maslishidiken. Economist zhurnilining 2025-yili yanwardiki xewiride, sherqiy türkistan islam partiyisining meschitlerde sherqi türkistan bayraqlirini ésip, xitaygha qarshi teshwiqat élip bériwatqanliqi bayan qilin’ghan. bu emeliyetler diniy murasimlarning milliy kimlik we siyasiy uchurlar bilen öz-ara qoshulup ketkenlikini körsetken.
palaskiy uniwérsitéti asiya tetqiqatliri bölümidin antropolog ghuni sténbérg bir yil ilgiri idlibta süriyediki uyghur jama’iti we jengchiliri bilen körüshkendin kéyin, aptorning ziyaritini qobul qilghanidi. sténbérgning qarishiche, uyghurlar qurghan mektepler, tijari pa’aliyetler we herbiy lagérlar ularning milliy kimlikini we mewjutluqini qoghdash üchün layihelen’gen ünümlük emeliyetler iken. söhbette bu tetqiqatchi süriyediki uyghurlarda milletchilikining küchlük ikenlikini, islamiy étiqad sheklliride ottura asiya türklirining örp-adet puriqining qoyuq ikenlikini bildürdi. sténbérg süriyediki uyghurlarni «jihadchi» dep qarimaydighan bolup, eksiche ulargha «qoral arqiliq musteqilliq telep qiliwatqan bir jama’et» dep éniqlima béridighanliqini éytti. ghuni sténbérg uyghurlarning qoral arqiliq «sherqiy türkistanni azad qilish» niyitining küchlüklikini tilgha aldi. biraq hazirqi shara’itta ularning herbiy en’enini we milliy mewjutluqni qoghdashni téximu ré’al bir istratégiye dep oylaydighanliqinimu bildürdi.
süriyediki uyghur jama’itining bügünige a’it uchurlar
süriyede ikki mingdin besh mingghiche uyghur jengchi we ularning a’ile-tewebi’atliri bar. idlibta «uyghur yéziliri»gha oxshash olturaq rayonlar qurulghan. Carnegie Endowment tetqiqat orni bu jama’etning «milliyliqini we yerlikni merkez qilghan»liqini hemde elqa’idening teshwiqatliridin uzaq turiwatqanliqini bildürgen.
2025-yilgha kelgende, süriyediki uyghur jama’iti yerleshti dep qaralmaqta. sherqiy türkistan islam partiyisining bashqurghuchiliri tetqiqatchilargha özlirining emdi peqet «süriyediki uyghur jem’iyiti» dep atilishni xalaydighanliqini bildürgen. jengchiler süriye armiyisining 84-diwiziyisige aylan’ghan bolup, uyghurlargha süriye puqraliqi bérish nöwette küntertiptiki mesililerning biri iken.
mutexessisler sherqiy türkistan islam partiyisining elqa’ide bilen tüzgen ittipaqining köpinche hallarda taktikiliq ikenlikini, yeni süriyediki uyghur jama’itining hayat qélishi üchün bir wasite süpitide ishlitilgenlikini éytidu. yene bir tereptin, uyghurlarning muhajirette yérim esir dawamlashqan teshwiqatliri we siyasiy tirishchanliqliri köngüldikidek netije bermidi, bu ehwal uyghurlar arisidiki ghezepni ashurmaqta. bolupmu 2016-yildin kéyinki irqiy qirghinchiliq jeryani bu ghezepning téz sür’ette heriketke aylinishigha shara’it hazirlimaqta.
musteqil tetqiqatchi abduweli ayup bu yil élip barghan ikki qétimliq süriye ziyaritide, tinchliq yolidiki pütün tirishchanliqlarning jawabsiz qalghanliqini, uyghurlarning qoralliq küchke ige bolushining ulargha ümid we ishench béridighanliqini küchlük hés qilghan. abduweli ayup uyghurlarning öz hoquqlirini qoghdash we zulumgha qarshi turush iradisini qanunluq dep qaraydu we mundaq deydu: «xelq’araliq adalet we qanun uyghurlarni biwasite qoralliq qoghdash bilen teminlimeydu, bu ehwalda uyghurlar özlirini özliri qoghdashqa mejbur. süriyediki uyghurlar sherqiy türkistanni azad qilish iradisidin waz kechmidi. men süriyediki uyghurlarni xelq’araliq jihadizimning bir qisimi dep qarimaymen.»
qosh ölchem: gherbning hey’et tehrir sham bilen sherqiy türkistan islam partiyisige tutqan periqliq mu’amilisi
gherb hey’et tehrir shamning teshkiliy qurulmisi we asasliq rehberlirige qaratqan térrorluqqa alaqidar cheklimilerni emeldin qaldurdi; ular bilen diplomatik munasiwet ornatmaqta, ulargha yardem ewetmekte; ehmed el shara (ebu muhemmed el jewlani)ni «emeliyetchi rehber» dep medhiyilimekte, hetta gherb döletlirining paytextliride heywetlik murasimlar bilen kütüwalmaqta. buninggha sélishturghanda, hey’et tehrir sham bilen on yildin artuq bir septe urushqan we süriye armiyesige qoshulghan sherqiy türkistan islam partiyisi jengchiliri yenila «chet’ellik térrorchi / elqa’ide bilen alaqidar» dep qaralmaqta. bixeterlik doklatlirida sherqiy türkistan islam partiyisige «xeter» belgisi qoyush dawamlashmaqta.
köpligen analizchilarning qarishiche, süriyede muqumluq berpa qilish üchün, ré’al siyasetning telipige asasen herqaysi dölet hökimetliri hey’et tehrir shamni qobul qilishqa mejbur iken. sherqiy türkistan islam partiyisi bilen hey’et tehrir shamning istratégiyeliri, ornatqan munasiwetliri, idé’ologiyelik ramkiliri we siyasiy taktikiliri zor derijide oxshash bolsimu, gherb döletliri «chet’ellik jihadchilarni mukapatlimasliq» üchün sherqiy türkistan islam partiyisini térrorchilar tizimlikide tutup turushni dawamlashturidiken.
xelqara axbarat wastiliride, amérikining chet’ellik jengchilerning (uyghurlarni öz ichige alghan) yéngi süriye armiyesige qoshulushigha maqul bolghanliqi toghriliq xewerler köplep élan qilinmaqta, lékin gherb hökimetliri sherqiy türkistan islam partiyisini térrorluq tizimlikidin resmiy chiqiriwetmidi, yeni emeliyette ularni qobul qilghan bolsimu, emma qeghez yüzide ular yenila «térrorchi» atalmaqta.
küzetküchiler sherqiy türkistan islam partiyisining hey’et tehrir sham bilen oxshash sitratégiyeni qollan’ghanliqini, nöwette hey’et tehrir shamning qaniti astida heriket qiliwatqanliqini, yingi süriyege maslishish üchün özini qayta tengshewatqanliqini, lékin ular «chet’ellik» bolghachqa, gherb neziride epu qilinmaywatqanliqini éyitmaqta. mutexessisler bu ayrishning idé’ologiyelik yaki qanuniy asasining yoqluqini, pütünley siyasiy we emeliy seweblerge baghliq ikenlikini tekitlimekte. bu ehwal, gherbning süriyediki ré’al siyasitining shertlirini we xelq’araliq térrorluqqa qarshi küresh hikayisini öz éhtiyajigha qarita yiziwatqanliqining ispati dep qaralmaqta.
gerche sherqiy türkistan islam partiyisi rehberliri özlirining milliy nishanlirini we yer shari xaraktérlik jihadizimdin waz kechkenlikini tekrar tekitlisimu, gherb süriyediki uyghurlarni yenila radikal bir amil dep qarap qarimaqta.
dinning süriye uyghurlirining hayatidiki roli
tetqiqatchilar süriyediki uyghurlarning dinni uyghur milletchilikini kücheytish we yerlik nishanlirini qollash üchün istratégiyelik bir qoral süpitide ishlitiwatqanliqini, ma’arip we jem’iyet ichide dinning orni küchlük bolsimu, bu orunning milletchilik meqsetlirige ziyan yetküzmeydighan sewiyede saqlinip qalghanliqini éytmaqta. ghuni sténbérgning qarishiche, süriyediki uyghurlar térrorchi emes, ularni térrorchi dep qarash xitay teshwiqatining bir qismi, hetta bu «uyghurlarni jinayetchi qilip körsitish üchün oydurup chiqirilghan bir siyasiy taktika»din ibaret.
elwette, ayallar hoquqi, démokratiye we kshilik hoquq qatarliq mesililerdiki endishiler süriye jemiyitining shertliri astida, uyghur muhajirlar jem’iyitide keng talash-tartish qilinmaqta.
süriyediki uyghurlarning bixeterlik ehwali we kelgüsi
süriyediki uyghurlarning bixeterliki we kilechiki téxi namelum. ularning ehwali süriyening xitaygha we özi tewe rayondiki siyasiy hésabatlirigha baghliq dep qaralmaqta. 2025-yili noyabirdiki diplomatik tereqqiyatlar idlibtiki uyghur jem’iyitige nisbeten biwasite tehdit shepilirini his qildurdi.
süriye tashqi ishlar ministiri es’ed el sha’ibanining béyjinggha qilghan ziyariti ikki dölet otturisidiki «térrorluqqa qarshi küresh» we iqtisadiy hemkarliq mesililirini qayta küntertipke ilip keldi. bu ziyaretning arqa körünüshide, diplomatik menbeler süriyening texminen töt yüz uyghur jengchini xitaygha qayturup bérishni pilanlighanliqini ilgiri sürdi. süriye tashqi ishlar ministirliki 17-noyabir bu iddi’alarni ret qilip, «qayturup bérish pilanining yoqluqi»ni élan qildi. kanig xelqara tinchliq tetqiqat orni (Carnegie Endowment)ning doklatliri bundaq bir tirishchanliqning süriyening ichki muqumliqighimu tesir körsitidighanliqini tekitlimekte. uyghur ziyaliyliri we muhajiret wekilliri bu qayturup bérish iddi’asining «xitay teshwiqatining bir parchisi» bolushi mumkinlikini tekitlep, musteqil tekshürüsh telep qilmaqta.
uyghur pa’aliyetchi abduweli ayup süriyediki uyghur jengchilirining hazirche jiddiy xewp astida emeslikini, lékin kelgüside ehwalning özgirish mumkinlikini chetke qaqmaydighanliqini éyitip mundaq dédi: «bu guruhlar esed hakimiyitige qarshi küreshte rol oynidi. shunga, ularning pütünley nezerdin saqit qilinish yaki xitaygha asanla qayturulush éhtimalliqi töwen». uning qarishiche, demeshiq hökümiti bu guruhlarni özining bixeterlik sitratégiyesi ichide orunlashturushi mumkin iken: «eger ularning milliy kimlikini saqlishigha yol qoyulsa, ular bu döletning tinchliqi we bixeterlikige töhpe qoshushni dawamlashturalaydu.» qisqisi, abduweli ayupning qarishiche, süriyediki uyghurlarning kilechiki süriye hökimitining ichki siyasiy hésablirigha baghliq iken.
bezi mutexessislerning qarishiche, sherqiy türkistan islam partiyisining süriye ichki toqunushlirigha, bolupmu yüz bérish ihtimalliqi bolghan kurd küchlirige qarshi ichki toqunushlargha arilishishi gheribte jiddiy naraziliq peyda qilishi mumkin iken. bundaq bir heriket süriyediki uyghurlarning talash-tartish astidiki obrazini téximu xunikleshtüridiken. mutexessisler bu xil ehwal astida kurd quralliq küchlirining iraq sham islam döliti (daعsh)ge qarshi küreshte qanunluq aktiyor dep qarilishining sherqiy türkistan islam partiyisini téximu yalghuz haletke chüshürüp qoyidighanliqini tekitleydu.
xelq’araliq munasiwet we kelgüsi pursetliri
sherqiy türkistan islam partiyisi dunya miqyasidiki pütün uyghur muhajirlirigha oxshash, gherbni xitaygha qarshi yoshurun ittipaqdash dep qaraydu. eger amérika bu teshkilatqa bundaq bir rol bérishni oylisa, bezi aldinqi shertler qoyishi mumkin. mesilen: sherqiy türkistan islam partiyisining jihadchi idé’ologiyeni pütünley tashlishi, peqet xitaygha merkezleshken siyasiy we milletchi bir heriketke aylinishi, amérika qoshma shtatlirining xitay istratégiyesige uyghun we kontrol qilghili bolidighan bir aktiyor bolushi qatarliqlar.
nurghun kishiler teywen urushi yaki jenubiy xitay déngizida yüz bérish éhtimali bolghan herbiy toqunushning sherqiy türkistan islam partiyisige oxshash teshkilatlarni xelq’araliq siyasette qollinilidighan bir aktiyorgha aylandurush ihtimalliqini tilgha almaqta.
xulase
idlib mehelilirining biride, quyash nuri tolghan kona hujrigha yighilghan ayallarning beziliri tam tüwige sélin’ghan népiz gilem üstide, renglik rextlerni tikip olturishidu, beziliri balilargha uyghurche élipbe ögitidu, beziliri bolsa balilarning yüzlirige tikilip turup weten heqqidiki hékayilerni éytidu. öy ichide sus rext puriqi leylep tursa, kochida oynawatqan uyghur balilirining warang-churungliri öy ichige anglinidu. ayallar ara dawam qiliwatqan bu medeniyet pa’aliyetliri urush mezgilde yoqilishqa yüz tutuwatqan bir milliy kimlikni bir gewde süpitide tutup turidighan körünmes bir tüwrükke oxshash xizmet qilmaqta.
bu öy süriyening az bilinidighan, lékin eng jenggiwar yerlirining birige jaylashqan. bular qoralliq jeng seplirining sayisi astida, kimlikini qoghdash üchün teshkillen’gen, medeniyitini jimjit halda qayta yaritiwatqan, muhajiretning ghuwa kelgüsige qarshi jeng seplirini öy ichide qurghan ayallardur.
yéqinqi mezgildiki demeshiq bilen béyjingning yéqinlishishi uyghurlarning kelgüsiige qarita qaytidin tügmes so’allarni qoydi. urush jeryanida qurulghan mektepler, meschitler, bazarlar we olturaq rayonlar uyghurlarning hayatta qélish iradisini eks ettüridu.
bügünki künde süriyediki uyghurlar yenila chong döletlerning kölenggisi astida turmaqta, lékin ular öz mewjutluqini qoghdash iradisidin waz kechkini yoq.
