abduweli ayup
bügün 17-noyabir seherdin bashlap süriyediki uyghurlarning xitaygha qayturulush témisi qizip ketti. gerche bu xewerni süriye tashqi ishlar ministérliqi yalghan’gha chiqarghan bolsimu gepning ayighi bésilmidi. uyghurlarning qayturulup kétish xewipi fransiye birleshme xewer agéntliqidin bashqa axbaratlargha yéyilip, her qaysi tillarda bes bes bilen xewer qilin’ghan bilen, uchurning natoghriliqi toghriliq xewer anche keng taralmidi.
süriyediki uyghurlarning qayturulmaydighanliqi éniqlandi, emma muhajirettiki uyghurlarning chüshenchisidiki éniqsizliq, könglidiki perishanliq tumani téxi tarap ketmidi. xewerde sanning néme üchün 400 déyilgenliki, néme üchün tashqi ishlar ministrliqidiki ikki emeldarning fransiye muxbirigha shundaq dégenliki kishini guman’gha salidu. ejeba shamal chiqmisa derex lingsharmidi?
muhajirettiki uyghurlarning süriyediki uyghurlarning qayturulush ihtimalliqini anglighandiki biseremjanliqini chüshinishke bolidu. bizde «yilandin qorqup ketken arghamchidinmu qorquptu» dégen maqal bar. taylandning téxi sekkiz aylar burun 40 uyghurni xitaygha qayturup bergenliki musapir uyghurning yürikini ezgechke 400 uyghurning süriyedin qayturulup kétish xewipi sarasime yaritishi normal.
halbuki süriyediki uyghurlar muhajiret dunyasidiki héch bir uyghurlargha oxshimaydu. ular süriyege panahliq tilep, meblegh sélip, yaki xizmet bilen köchüp kelgen emes, belki xitayning qolida, zulum ochaqlirida puchuliniwatqan acha singil, aka inilerni qutquzush üchün qoralliq telim élishqa kelgen, shu jeryanda özige chéniqish pursiti bergen süriye xelqige yaridemliship azatliq urushigha qatnashqan, hemde bultur nuyabirda süriyeni azat qilghan besh küchning biri bolup ghaliplarning qataridin orun alghan.
süriyediki uyghurlarning xitaygha qayturulush mesilisi peqetla axbaratchilarning bazar qizitish üchün, etrapliq delillimeyla tarqatqan hékayesidur. bu hékaye, ne süriyediki memuriy, herbiy emeliyetke, ne xelq’ara weziyetke, ne jughrapiyelik siyasi réyalliqqa, ne uyghurlarning özining nopuzluq ornigha uyghun kelmeydu.
uyghurlarni süriyedin xitaygha qayturush dégen uqum hazirche téxi parang témasi emes, undaq gep gheywet bolupmu mewjut bolmaydu. chünki uyghurlar bügün süriyede qoghlinish xewpide qalghan emes, süriye xelqini ichki we tashqi wehimidin qoghdash burchini ötewatqan küch. ular süriye döletining azat qilghuchiliri, qoghdughuchiliri we qurghuchiliri. uyghurlar qoghlansa yéngi süriyening azatliqi tewrep qalidu.
uyghurlar süriyede bir qoshunning igisi. dölet armiyesining bir qaniti. xitay süriyediki uyghurlarni telep qilsa, süriye dölet armiyesning eskirini telep qilghan hésaplinidu. héch bir dölet öz eskirini yat elge ötküzüp bermeydu.
uyghurlar her zaman qoralliq, ular biri kélip tutup ketse qol qoshturup keynidin mangidighan yawash zeypane halette emes. ular esker, hemmeylende özini qoghdaydighan sapa, qoral we iqtidar bar. hemmeylen on nechche yilliq urushtin saq chiqqan ghazilar. ularni biri baghlap, kishenlep élip méngishqa pétinalmaydu.
uyghurlarning özige mensup memuriyeti bar. ularning saqchi, bixeterlik küchliri bar. ular öz rayunida yüz bergen her qandaq amanliq, bixeterlik, iqtisadi we jinayi ishlar dilosigha özi ige boludu. razwétka qilish, tutushni testiqlash, qamash, sot échish qatarliq barliq qanuni tertiplerni bir terep qilidighan xadimlar bar. süriye döleti téxi birer uyghurni her qandaq sewep bilen tutup baqmidi.
yéqinda amérika hökümiti süriyediki uyghurlarning armiyede dawamliq qélishigha yéshil chiraq yaqti. rayundiki mohim döletlerdin bolghan isra’iliye we türkiyemu amérika yaqqan bu yéshil chiraqni öchürmeydighan ittipaqdash. exmet elsharamu uyghurlarning puqraliqqa érishidighanliqini tekitlidi. süriyede bir qanche uyghur mehellisi qurushning teyyarliqi ishliniwatidu. méning asasliq mes’ullardin igilishimche uyghurlarning puqraliqi waqit mesilisi. eger yéqinqi aylarda uyghurlar süriye puqrasigha aylan’ghan teqdirde xitay emes, héch bir dölet süriyening pasportini kötürgen bir puqrasini manga qayturup ber déyelmeydu.
nawada süriye qayturup bérishi mumkin déyilse, kürt memuriyiti bashquruwatqan rojawada esirlikte turuwatqan uyghur ayallar we balilar ésimizge kélidu, emma bumu bir quruq parang. chünki xitay ularni élip ketmekchi bolsa beshir esetning waqtida sinaytti. yaki kéyinki kürt memuriyiti bilen beshir eset hökümiti itipaqlashqan yillarda kücheytti. b d t ning qoli bilen héch bolmighanda soraq bolsimu qilip baqatti. xitay bularning héch birini qilalmidi. belki qiziqmighan bolushimu mumkin. belkim xitayning imkani, küchi yetmigendu. belkim unche pul xejlep dunyada reswa bolushni xalimighandu. chünki u ayal balilardin xitaygha héch bir xewp kelmeydu, ular süriyege qoyup bérilsemu xitayning menpe’etige xiris keltürmeydu.
hazirqi süriye hökümiti uyghurni qaytturmaydu. men érishken xewerlerde hakimiyetning xitaygha buni ochuq éytqanliqi tekitliniwatidu. halbuki, néme üchün süriye hökümitide bundaq biri ashkarilap biri inkar qilidighan ghizhghizhlar chiqidu? sewebi menche yéngi hökümet terkibide ishlewatqan esettin qalghan kona emeldarlar, burunqi demeshq menpe’etdarlar goruhi dégenler hökümetke bolghan naraziliqini mushundaq pisildaq chiqirip ipadilewatqan bolushi mumkin. yaki süriye jem’iyitide xitaydin menpe’etlinip kön’gen bir tebiqe kishiler shundaqraq bir xiyalni qilip, uyghurlarni tartuqlap xitaydin nep ündürmekchi boluwatqandu, we yaki exmet elsharaning xitay ziyariti aldida muxbirlar mushundaq témalarni tashlap bazar qizitiwatqan bolushi mumkin.
bügünki süriyening uyghurni qaytturmaydighanliqi menggülük shundaq qilidighanliqini chüshendürmeydu. süriye hazir bir démokratik dölet bolushqa qarap kétiwatidu. hazirqi hökümet bir ötkünchi hökümet bolup, süriyede kelgüside omumi saylamning bolushi, yéngi hökümetning teshkillnishi éniq. belkim besh yildin kéyinki yéngi hökümet sharaning sepdishi bolghan uyghurni tonimasliqi, qoshunni erepleshtürüshi, esli süriyelik bolmighanlarni cheklishi mumkin. emma u bir ihtimalliq, yene bir ihtimalliq, süriyede kéyinki besh yilda hökümet almiship, uyghurlar qoghlan’ghiche xitay lingship qélishi, süriyediki qoshunimiz hujum qilip bérip poskayghan xitayche komunist hakimiyetini gum qilip, shi jallatni we uyghurgha irqi qirghinchiliq qilghan barliq jinayetchilerni adalet sotigha yalap élip baridighan qehrimanlargha aylinip qélishimu mumkin.
eskertish: aptor yéqinda süriyeni ziyaret qilip, uyghur jem’iyetliri bilen biwasite pikir almashturghan we bir yürüsh yazmilarni élan qilghanidi. «uyghur pochtisi» oxshimighan pikirlerge sehne bérish pirinsipi boyiche, süriyediki uyghurlar heqqidimu musteqil awazgha orun berdi. obzorlarda otturigha qoyulghan pikir we köz-qarashlar aptorning musteqil pikri bolup, «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.
