uyghur pochtisi, 15-yanwar
5. xelq’ara qanuniy mejburiyetler bilen siyasiy menpe’et otturisda qapsilip qélish
teywendiki fulbrayt (Fulbright) tetqiqatchisi kiristin sawino (Christine Savino) hindistan türmisidiki bu üch aka- uka uyghurning délosini zamaniwi qanun döletlirini tüp pirinsiplargha yüzlinishige mejbur qilidighan kilassik sinaq, dep ataydu. uning qarishche, bu déloning qanuniy jeryani asasliq üch témigha merkezleshken bolup, bular: qayturmasliq pirinsipi, xalighanche tutup turushni men’i qilish we adil sotlinish hoquqidin ibaret.
qayturmasliq pirinsipi (Non-refoulement): bu pirinsip bir shexsni qiyin- qistaq, rehimsizlik yaki insan qélipidin chiqqan jazalargha uchrash xewpi bolghan döletke mejburiy qayturushni men’i qilidu. sawinoning tehliliche, hindistan 1951- yilidiki «musapirlar ehdinamisi»ge eza bolmisimu, bu mejburiyettin xaliy bolalmaydu. chünki bu pirinsip xelq’ara qanun (Customary international law) we héchqandaq mustesnasiz aliy qanuniy küch (Jus cogens) süpitide barliq döletlerni emel qilishqa chaqiridu. uningdin bashqa, hindistan eza bolghan «puqralar we siyasiy hoquq xelq’ara ehdinamisi» (ICCPR) ning 7- maddisimu döletlerning shexslerni qiyin- qistaq xewpi bar jaygha qayturushini ochuq men’i qilidu. xitayning uyghurlargha qaritiwatqan sistémiliq ziyankeshliki, xalighanche tutqun qilishi, jaza lagirliri we irqiy qirghinchiliq siyasetliri qatarliq pakitlar bu üch yash üchün xewpning peqet bir perez emes, belki emeliy tehdit ikenlikini ispatlaydu. shunga, ularning xitaygha qayturulush éhtimalliqi qanun jehettin taqalghan bir yol dep qarilidu. insan heqlirini közitish teshkilatining (HRW) jenubiy asiya ishliri mes’uli minakshi gangguli (Meenakshi Ganguly) bu heqte toxtilip: «hindistan da’iriliri shuni éniq bilishi kérekki, birleshken döletler teshkilati xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan ziyankeshliklirini insaniyetke qarshi jinayet shekillendürüshi mumkin dep békitken» deydu.
amérikani merkez qilghan uyghur tetqiqat merkizining mudiri abdulhekim idris «uyghur pochtisi»ning téléfon ziyariti esnasida bir tarixiy paji’eni eskertip mundaq deydu: «buningdin ilgiri hindistan özige sighin’ghan shir’eli isimlik bir uyghur balini nipalgha qayturup bergen, nipal bolsa uni xitaygha ötküzüp bergen bolup, u bala axirida xitay teripidin ölüm jazasigha höküm qilin’ghanidi. hindistanning bundaq paji’elik xataliqni qayta sadir qilmasliqini ümid qilimiz.»
adil sotlinish hoquqi (Right to a Fair Trial) : hindistan «dunya insan heqliri xitabnamisi» (UDHR) ge imza qoyghan dölet bolush süpiti bilen, uning 11(1)- maddisi boyiche, jinayet bilen eyiblen’güchi her bir kishining ochuq sotta jinayiti ispatlan’ghuche eyibsizlik perezi (Presumption of innocence) boyiche mu’amile körüsh hoquqigha kapaletlik qilishi shert. ICCPR ning 14- maddisida «her bir kishining musteqil we terepsiz sot teripidin adil sotlinish hoquqi barliqi» éniq belgilen’gen bolup, bu jeryanda « kéchiktürmeslik» telep qilinidu. biraq, bu diloda mezkur hoquqlar deslepki qedemdila depsende qilin’ghan. bu üch aka- uka 2013- yili tutulghanda terjimansiz soraq qilin’ghan, yash xatiriliri bir- birige zit. eng éghir mesile shuki, ular jaza mudditini tügetkendin kéyin, «ammiwi bixeterlik qanuni» (PSA) boyiche sotsiz halda tutup turulush mudditi qayta- qayta uzartilghan. xelq’ara qanun nuqtisidin qarighanda, adil sot qilinmay turup jinayetni aldin perez qilish kishilerni jazalash yaki qayturushqa asas bolalmaydu.
xalighanche tutup turushni men’i qilish (Prohibition of Arbitrary Detention): konkrét bir eyiblesh bolmay turup namelum muddetkiche tutup turush xelq’ara qanun boyiche ochuq bir xilap qilishtur. adwukat lassuning déyishche, bu bir jaza emes, belki qanuniy éniqsizliqning (Legal uncertainty) jazagha aylinip qélishidur. qanunshunas latif zaman dewa bu üch yashning 11 yildin (hazir 13 yilgha qedem qoydi) artuq tutup turulushi b d t ning ölchemlirige pütünley xilap dep qaraydu. u hindistan asasiy qanunidiki «dölet siyasitining yétekchi pirinsipliri»ning 37- maddisini misal keltürüp, döletning qanun chiqirishta xelq’ara pirinsiplargha emel qilish mejburiyiti barliqini, hindistan téritoriyesidiki barliq chet’elliklerningmu «barawerlik hoquqi» we «yashash hoquqi» din behrimen bolushi kéreklikini tekitleydu. uning qarishiche, hindistan bu ücheylenni awwal erkinlikke qoyup bérishi, panahliq telep qilsa panahliq hoquqi (Right to asylum) bérishi, yaki üchinchi bir döletke kétishige barliq diplomatik qolayliqlarni yaritip bérishi lazim.
abdulhekim idris ependi News18 téléwiziye qanilining ziyaritini qobul qilghanda, bu üch aka-ukining on yildin artuq waqit tutup turuluwatqanliqini eskertip, «birer jinayet ötküzgen teqdirdimu, jaza mudditi alliburun toshup bolghan bolatti» dep naraziliqini bildüridu.
hindistan uyghur jem’iyitining re’isi wasim abdullah. (süretni özi teminlendi.)
hindistan uyghur jem’iyitining bashliqi wasim abdullah: «hindistan hökümiti we alaqidar organlar yaxshi niyette boldi. birdinbir mesile, üchinchi bir döletning bu üch kishini qobul qilidighanliqini resmiy delillishidur. bu bolmighuche qoyup bérish qarari chiqiralmaydu» deydu. bu qarashni hökümet tarmaqliri jezmleshtürse, hindistanning wasitilik halda ularni xitaygha qayturmasliq pozitsiyeside boluwatqanliqini, emma ularni erkinlikke qoyup bérishnimu xalimaydighanliqini körüwélishqa bolidu. hindistanda resmiy haldiki musapirlar sistémisi (Refugee system) bolmighachqa, yashlar qoyup bérilgen haman salahiyiti éniq bolmighan «kimliksiz chet’ellik»ke aylinip, yéngi bir qanuniy murekkeplik tughduridu.
emeliyette bu murekkeplikni hindistan aduwkat lasssu, qanunshunas latif zaman dewa we bashqa mutexessilerning tewsiye qilghinidek, bu ücheylen’ge tibetlerge oxshash siyasiy panahliq bérish arqiliq asanla hel qilalishi mumkin. sawino hindistanning tibet musapirlirini qarshi élip, uyghurlarni türmide tutup turushini kemsitish xaraktérlik mu’amile (Discriminatory treatment) dep teswirleydu. hindistanning tibetlerge ochuq- ashkara panahliq bérip, uyghurlargha kelgende «ammiwi bixeterlik qanuni» bahanisi bilen ularni qamaqta tutushini — éniq bir qosh ölchem dep bahalaydu. latif zaman dewa ependimu bu üch kishini türmige qamash qanun’gha xilapliq qilghanliq bolup, bu weqe hazirqi hökümetning melum bir topluqqa, yeni musulmanlargha tutqan pozitsiyesini ashkarilap béridighan nurghun misallarning biri dep qaraydu. xelq’ara qanun diniy étiqad yaki milliy kélip chiqish qandaq bolushidin qet’iynezer her qandaq kemsitishni men’i qilidu.
yuqiriqi prinsiplarning bir diloda mushunchilik zich gireliship kétishi, yeni depsende qilinishi bu weqeni adettiki bir köchmenler mesilisidin halqitip, xelq’ara qanun tertipining funkisiyesi nuqtisidin dunyawi bir misalgha aylandurghan.
(dawami bar)
xewerning aldinqi qsmi: tepsili xewer: 13 yilgha sozulghan mehkumluq, hindistan türmiliride untulghan üch uyghur yashning teqdiri (1)
