uyghur pochtisi, 5-yanwar
alp
bügün 5- yanwar xitayning eng chong tartquliridin «xitay xewer tori», «soxu tori» we bashqilarda türkiyedin ürümchige yétip barghan 42 kishidin terkip tapqan «shinjangliq muhajirlar tughqan yoqlash ömiki» heqqide xewerler élan qilindi.
xewerlerde uzun yilliq piraqtin kéyin a’ilisi bilen jem bolghan kishilerning köz yashliri, ürümchining «téximu zamaniwilashqan» yéngi qiyapiti we mezzilik yerlik ta’amlar heqqidiki medhiyeler alahide tekitlen’genidi. bir qarashta insaniy quchaqlishishtek körün’gen bu bu jem bolush we séghin’ghan ana yurtining wisaligha yitishtek körün’gen bu medhiyelerni etrapliq analiz qilsaq, emeliyette bularning xitayning öz siyasiy obrazini eslige keltürüsh üchün layihelen’gen sistémiliq bir «yumshaq küch» herikiti ikenlikini tonup yitish qiyin emes.
yoshurghili bolmaydighan «uzun mezgillik hijran»
tüjübilep teshkillen’gen bu «shinjangliq muhajirlar tughqan yoqlash ömiki» ürümchidiki tengritagh xelq’ara ayrudrumigha yitip barghanda, ularni hökümetning teshkillishi bilen qarshi élishqa chiqqanlar arisidiki reshide rehman xitay muxbirgha: «oghlum türkiyening istanbul shehiride ishleytti, xizmiti aldirash bolghachqa uzun yil qaytalmighan…» deydu. hemmige ayanki, 2017-yilidin bashlap xitay da’iriliri türkiyeni öz ichige alghan 26 döletni «térrorluqqa alaqidar döletler» dep békitip, bu döletlerge bérip qaytqan uyghurlarni lagirlargha solidi. shuningdin kéyinki yette- sekkiz yilda, chet’eldiki mutleq köp sanliq uyghurlar öz wetinige qaytish emes, u yerdiki ata-anliri bilen alaqe qilishqimu pétinalmidi. emma reshide xanimning éghizida bu xil zulum «uzun yilliq xizmet aldirashliqi» dep bayan qilin’ghan. xitay hökümitining bu qétimqi «tughqan yoqlash»ni bunchiwala dawrang qilishimu bu nuqtini eks tereptin ispatlaydu.
siyasiy wezipe: «birlik sep» ning pilani
bu ziyaretning adettiki bir sayahet yaki shexsiy tughqan yoqlash emeslikini uning teshkilligüchi orunliridinla körüwélish mumkin. xitayning istanbulda turushluq bash konsulxanisi we aptonom rayonluq partkom birlik sep bölümining biwasite nazaritide orunlashturulghan bu pa’aliyet, pütünley siyasiy bir wezipini arqa körünüsh qilghan. «birlik sep» xitay kompartiyesining chet’eldiki diyasporalarni kontrol qilish, parchilash we dölet menpe’etige xizmet qildurush wezipisini öz üstige alghan mexsus orginidur.
kimlikni addiylashturush: tamaq we binalar arqiliq niqaplan’ghan mehkumluq
xewerde alahide tilgha élin’ghan, «ömek» bilen ürümchige barghan irfan erkinning «kawap we poloni séghinishi» heqqidiki sözliri, xitayning uyghur mesilisini «yémek-ichmek we féstiwal medeniyiti» ge qisip qoyush taktikisining tipik misalidur. uyghur élidiki insan heqliri depsendichiliki, diniy étiqad cheklimisi we milliy kimlik bésimi xelq’arada küntertipte turuwatqan bir chaghda, mesilini peqet «ta’am» we «zamaniwi binalar» arqiliq chüshendürüshke urunush — négizlik tragédiyeni perdileshtin bashqa nerse emes.
alaqe qamalining wasitiliq iqrar qilinishi
«ömek» ezasi aygülsüm abduqadirning: «uruq-tughqanlar bilen téléfonda körüshüsh yenila yüzmu-yüz quchaqlishishqa yetmeydiken» dégen sözi uyghurlargha qaritilghan alaqe qamalining emeliyette qanchilik éghir ikenlikining bir iqraridur. a’ililerning peqet hökümet teshkilligen «ömek» te bolghandila andin yéqinlirini köreleydighanliqi, xitayning «tughqanchiliq» tuyghusini bir xil siyasiy mukapat yaki jaza qorali qilip ishlitiwatqanliqini körsitidu.
diyasporadiki tesiri: qorqunch bilen ümidning toqunushi
xitayning bu herikiti diyasporadiki uyghurlar arisida bir qatar xeterlik pisxikiliq tesirlerni meqset qilidu:
ichki bölünüsh: «baralighanlar» bilen «baralmighanlar» arisida guman we sürkilish peyda qilish arqiliq diyasporada yaxshi uyghur-yaman uyghur tuyghusi yaritish.
özini cheklesh (Self-censorship): «siyasiy»gha arilashmighanlar yaki hökümetke yéqin turghanlar yurtini körüsh «imtiyazi»gha érisheleydu, dégen tonushqa kélish.
uchur urushi: türkiye we xelq’ara jem’iyette «weziyet yumshaptu» dégen xata chüshenchini köptürüsh.
xulase
reshide raxmanning oghli bilen jem bolghanda hés qilghan xoshalliqi bir anining heqiqiy tuyghusi, emma xitay dölitining buni sin’gha élip dunyagha tarqitishidiki meqsiti saxta we siyasiywiydur. bu ziyaretler rayondiki zulumning axirlashqanliqini emes, belki xitayning öz jinayetlirini yoshurush üchün «niqap» shekillendürüshte yéngi bir basquchqa qedem qoyghanliqini körsitip béridu. heqiqiy normallishish — hökümetning teshkillishi bilen emes, belki her bir uyghurning héchqandaq qorqunchsiz, erkin we öz aldigha yurtigha baralaydighan küni kelgende bashlinidu.
