uyghur pochitisi, 13- yanwar
hebibulla izchi
uyghur xelqining yéqinqi zaman tarixidiki azap- uqubet we ümidliri gireliship ketken «uyghurlarning éytilmighan hékayiliri» namliq kitab merkizi norwigiyediki uyghur edliye arxip ambiri teripidin teyyarlinip, türkiyediki sherqiy türkistan tetqiqat wexpisining meblegh sélishi bilen neshir qilin’ghan.
bu kitab guwahchilarning birinchi shexs bayanliri asasidiki bir yürüsh heqiqiy pakitliq xatirilerdin pütken.
kitab sherqiy türkistan zéminida 1950- yillarning bashliridin tartip, bügün’giche yüz bergen atalmish «yer islahati», «medeniyet inqilabi», «ottura asiyagha köchüsh dolquni», «ghulja qirghinchiliqi», «5-iyul ürümchi qirghinchiliqi» we 2014- yilidin kéyinki chong basturush qatarliq zulum we qirghinchiliqlar, jümlidin, uyghur millitini asas qilip élip bérilghan irqiy tazilashlarni bashtin kechürgen tirik shahitlarning bayanlirini eslime we pakt süpitide saqlash meqsiti bilen neshirge teyyarlan’ghan.
kitaptiki guwahliqlar wetinimzning oxshimighan jaylirida yashighan addiy kishilerning kechürmishliri xatirilen’gen bolup, qehetchilik arqiliq qirghin qilin’ghan kishiler, siyasiy bohtanlar arqiliq jazalan’ghan ziyaliylar, tughut cheklesh opératsiyeliri bilen mejruhlan’ghan ayallar, atalmish «éshincha emgek küchi» namida xitayning ichkiri ölkilirige yötkep qul emgikige sélin’ghan yash qiz- yigitler herqaysi dewrlerde uchrighan zulum, kemsitish we kontrolluqlarning köp xil shekilliri we misalliri, dawamlishiwatqan qirghinchiliqning heqiqiy ehwali yorutup bérilgen, shu arqiliq xitay hakimiyitining «échish, güllendürüsh» shu’ari dstidiki heqiqiy mahiyiti yourutulghan.
uyghur edliye arxip ambirining qurghuchisi bextiyar ömer ependining bildürüshiche, bu guwahliqlarni toplash jeryanining özila uyghur xelqining bügünki qiyin ehwalining janliq ispati bolup, bu xizmet ikki yildin artuq dawam qilghan. xitay hakimiyitining chégra halqighan basturush we bir qisim uyghurlarning weten’ge bérishigha yol qoyushqa oxshash taktikiliri sewebidin bu jeryanda nurghun kishiler özlirining wetendiki tughqanlirining bixeterlikidin ensirep guwahliq bérishtin yéniwalghan we hetta beziliri alliqachan teyyarlinip bolghan matériyallarni öchürüwétishni telep qilghan.
«uyghur pochtisi» muxbirining ziyaritini qobul qilghan bextiyar ömer ependi: mundaq dédi: «bu kitabni neshir qilishning meqsidi peqetla zulumni xatirilesh emes, belki bu échinishliq ré’alliqning untulup kétishige yol qoymasliq, qayta tekrarlinishning aldini élishtur; bu kitabtiki guwahliqlar kelgüsi ewlatlar üchün saqlinip qélishqa tégishlik bir wijdan xezinisidur. bu kitap yene sherqiy türkistandiki dawamlishiwatqan qirghinchiliqta tik turuwatqan, lékin barghanséri ghuwaliship méngiwatqan milyunlighan awazsizlarning awazidur. ümidimiz shuki, mezkur kitab esirlik japa- musheqqetni eslitish, hemde bu zulumni axirlashturush yolidiki bir qedemge aylan’ghusi; oqurmenler bu kitabtin peqet ömüshnila emes, belki bügünni we kelgüsinmu köreleydu, chünki bu qirghinchiliq, bu hékayiler yenila dawamlishiwatidu.»
