asiye uyghur

20 – esirning otturilirida, uyghur xelqi ikki qétim musteqil dölet qurghan we uni saqlap qélishqa urun’ghanidi. buning ichide eng közge körünerlik urunush 1944-yildin 1949-yilghiche bolghan ariliqta sabiq sowét ittipaqining qollishi bilen qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti idi. lékin mezkür jumhuriyet we uyghurlarning igilik hoquqi ikkinji dunya urushi mezgilikidiki«yalta yighini» we 1971-yili b d t omumiy yighinining «2758-nomurluq qarari (bir xitayni étirap qilish qarari)» seweblik pütünley yoq qilindi. halbuki, yuquriqi bu kélishimler we qararlar uyghurlarning ipadisidin mustesna we uyghurlar bolmighan sorunlarda chiqirilghan bolup, uyghurlarning döletsiz qélishighila emes, belki bügünki qismetliri, hetta dunya jama’itining milletlerning «öz teqdirini özi belgilesh hoquqi»gha bolghan chüshenchilirige chongqur tesir körsitip kelmekte. 

 «öz teqdirini özi belgilesh hoquqi» birleshken döletler teshkilati nizamnamiside, bolupmu 1-maddining 2-tarmiqida xelq’ara qanunning asasliridin biri ikenliki körsitilgen. gerche xelq’ara qanunda herqandaq bir milletke  özining siyasiy teqdirini özi belgilesh hoquqi bérilgen bolsimu, lékin bundaq hoquqtin hemme millet ortaq paydilinalighini yoq. yeni, afriqa we asiyada bu hoquq nurghun milletlerning bashqilarning mustemlikisidin qutulup, musteqil döletlirini qurushida qanuniy asas qilindi. halbuki, uyghurlar bundaq bir hoquqtin izchil mehrum qalduruldi. bolupmu «soghuq urush»ning jughrapiyilik siyasiy menpe’etliri aldida, uyghurlarning mustemlike astidiki bir millet bolushtek ré’alliqi xelq’ara jama’etchilik teripidin nezerdin pütünley saqit qilindi. 

«yalta yighini»din ilgiri, sabiq sowét ittipaqi sherqiy türkistan jumhuriyitini siyasiy istratégiyilik sewebler tüpeylidin qollighanidi. eyni chaghda, sowét ittipaqining sherqiy türkistan jumhuriyitini qollishi uning gherb dunyasigha qarshi turush we ottura asiyada tesir küchini tiklesh arzusini eks etturetti. chünki uyghurlar rehberlikidiki sherqiy türkistan jumhuriyitini qollash, gomindang hökümitini ajizlashturup, sowét chégrasidiki gherbning tesirini tosup qalalaytti (bu yerde közde tutulghan gherb dunyasi asasliqi en’giliye we amérikani körsitidu). chünki bu mezgilde en’giliye we amérika jungxua min’goni qollaytti. yeni, sherqiy türkistan jumhuriyitining bu mezgilde qurulushi we hakémiyet sistémining mukemmeliki, uyghurlarning öz özini idare qilish iqtidarigha ige, döletchilik éngi bolghan bir millet ikenlikini namayen qilghanidi.

«yalta yighini»din kéyin, hemme ishlar birdinla özgerdi. chünki sabiq sowét ittipaqi jungxua min’goni qayta qollash arqiliq, tashqiy mongghuliyening musteqilliqini qolgha keltürmekchi boldi. ularning qarishiche, tashqiy mongghuliye xitaydin ayrilip, musteqil bolghinida, sabiq sowét ittipaqining gherb dunyasigha qarshi turushtiki mustehkem istikamigha aylinatti. emma uyghurlar üchün éytqanda sowét ittipaqining bu qarari uyghurlarning musteqilliq arzulirini pütünley berbat qilatti. démek, 1946 – yiligha kelgende, sowét ittipaqi uyghurlargha bésim ishlitip, sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberlirini nenjingda gomindang bilen kélishim tüzüshke mejburlidi. mezkür kélishim sherqiy türkistan jumhuriyitini jungxua min’goning shinjang ölkisige aylandurdi. bu dewr kommunist xitay bilen gomindang hökümitining 2 – qétimliq ichki urush dewri idi. bu qétimliq urush 1949 – yili küzde, kommunist xitayning ghelbisi bilen axirlashti. jyang jéshi bolsa ‍ikki milyun gomindang eskirini élip teywen’ge chékindi we teywende jungxua min’go hökümitini qurdi. bu waqitta uyghurlar özining siyasiy teqdirini özi békitishke tamamen heqliq idi. lékin bezide heqliq bolush yéterlik emes bolup, bezi arzularni royapqa chiqirish üchün küchlük bolushqa toghra kéletti. epsuslinarliqi, sabiq sowét ittipaqi uyghurlargha bolghan qollishini pütünley toxtitip, uyghurlarni kommunist xitay hakémiyiti bilen tinchliq kélishimi tüzüshke mejbur qildi. éniqraq éytqanda, xuddiy 1945 – yili öktebirde bashlan’ghan sherqiy türkistan jumhuriyiti bilen xitay gomindang merkiziy hökümiti arisidiki tinchliq söhbiti (11bétimni imzalash üchün ötküzülgen söhbet)ge sowét ittipaqi wastichi bolghandek, bu qétimmu xitay kompartiyesi terep wekilining ghuljigha kélip sherqiy türkistan inqilabiy terep bilen  atalmish «tinchliq söhbiti (sherqiy türkistanning igilik hoquqini kommunist xitay igidarchiliqigha tapshurush)» ötküzishige oxshashla sowét ittipaqi terep özi wastichi boldi (nebijan tursunning «uyghur omumiy tarixiy» 11- tom 141-bet). heyran qalarliqi, 1949 – yili béyjinggha qarap yolgha chiqqan exmetjan qasimi qatarliq rehberler sirliq ayrupilan weqeside qaza qildi. bu rehberlerning qazasi uyghurlarning dölet qurush urunushining yene bir qétim paji’elik axirlashqanliqidin dérek béretti (nebijan tursunning «uyghur omumiy tarixiy» 11- tom181- we 182betlirige qaralsun). 

1949-yildin 1971-yilghiche, xitay kommunist hakémiyiti uyghur élida herbiy qisim orunlashturush, memuriy rayonlarni qurush we bir qatar siyasiy heriketler arqiliq uyghurlar üstidiki kontrolluqini mustehkemlidi. shu mezgilde, chet’ellerge qéchip chiqqan uyghurlar öz mesilisning xelq’arada étirap qilinishi, héchbolmighanda diqqet tartishi üchün küchidi. emma ularning chaqiriqi soghuq urushning idi’ologiyilik ziddiyetliri seweblik chong tesir qozghiyalmidi. chünki xitay xelq jumhuriiti qurulup uzun ötmeyla, gherb dunyasi bilen chek – chégrasini toluq ayrip, özini sowét ittipaqining qoynigha atqanidi. bu mezgilde sowét ittipaqi rehberlikidiki kommunist idi’ologiyisige egeshken döletler bilen amérika bashchiliqidiki gherb démokratik qimmet qarashlirigha egeshken  döletler ikki qutupqa bölünüp, dunya soghuq urush dewrige qedem qoyghanidi. 

1971-yili birleshken döletler teshkilatida 2758-nomurluq qararning chiqishi bilen xitay xelq jumhuriyiti atalmish «junggo(yeni CHINA)»ning birdinbir qanunluq wekili salahiyitige ériship, jungxua min’go(teywen) b d t din qoghlap chiqirildi. mezkür qararning élinishi xelq’arada «CHINA»ning diplomatik wekillik salahiyitige tüzitish kirgüzüsh dep teriplensimu, lékin «CHINA» dégen bu sözning éniqlimisigha qaysi ziminlar yaki milletlerning kiridighanliqi mesilisini nezerdin pütünley saqit qilghanidi. bolupmu uyghurlar, tibetler we teywenlikler perqliq bir siyasiy gewde yaki obyéktip dep qaralmidi. shuning bilen mezkür qarar atalmish «CHINA»ni birlikke kelgen, bölünmes bir gewde qilip belgilidi. démek, mezkür qarar xitayning zémin telipini pütünley étirap qilish bilen uyghur qatarliq milletlerning igilik hoquqini pütünley öchürüp tashlighanidi. 

eslide bundaq bir aqiwetning aldini élish birleshken döletler teshkilati üchün pütünley mumkin idi. chünki 1971 – yilidin awwal birleshken döletler teshkilati qaysi hökümet yaki döletning «CHINA» dep atalghan tupraqlargha wekillik qilidighanliqi heqqide éniq bir qarar chiqarmighanidi. gerche bu bir kichikkine éniqsizliq bolsimu, lékin bu éniqsizliq del uyghur, tibet qatarliq xelqlerning igilik hoquqlirini étirap qilishta bir boshluq yaki purset qaldurghanidi. epsuski, 2758 – nomurluq qarar bu boshluqni pütünley ghayip qildi. 

emeliyette, bundaq bir boshluqning peyda bolushi «CHINA» dégen söz bilen zich baghlan’ghanidi. yeni, «CHINA» dégen söz bipayan tupraq we köp medeniyetlik bir rayonning jughrapiyilik nami bolup, bu xuddiy yawropa, afriqa dégendek qit’eler uqumidin perqlenmeytti. yeni, «CHINA» sözi tarixta ezeldin bir döletning nami süpitide qollinilghan bolmastin, belki bir jughrapiyilik nam süpitide qollinip kélin’genidi (türkiy tillar diwani). hetta jungxua min’goning xelq’arada «CHINA» namini qollinishimu, yenila bu namning bir jughrapiyilik nam bolghanliqidek heqiqetni toluq özgertelmigen. birleshken döletler teshkilati uni xitay xelq jumhuriyitining birlikke kelgen igilik hoquqluq kimliki ​​qilip békitish arqiliq, murekkep tarixiy ré’alliqni bir pütün siyasiy pakitqa aylandurdi.  «CHINA» atalghusining bu  xildiki siyasiy menisi we qanuniy éniqlimisi jehettiki özgirishi intayin éghir aqiwetlerni keltürüp chiqardi. yeni bu mesile uyghurlarni döletchilik tarixigha ige bir millettin, «CHINA» namigha ige boliwélip, mutleq zémin pütünlükini telep qiliwatqan xitaydin ibaret chong bir gewde ichidiki «az sanliq millet guruppisi»gha aylandurup qoydi. démek, uyghurlarning siyasiy teqdiri urush bilen emes, belki xelq’araning mes’uliyetsizliki we süküti bilen ghayip qilindi.

xitay xelq jumhuriyiti qurulghan deslepki yillarda, xitay atalmish herqaysi milletlerning nopusini tekshürüsh, medeniyet jehette étirap qilish we milletler ittipaqliqi teshwiqati arqiliq, köp millet birlikke kélip, inaq yashaydighan bir dölet obrazini namayen qilishqa urundi. lékin bu urunushlar her waqit zémin pütünliki we igilik hoquqni qoghdash sherti astida élip bérildi. buning bilen markisizm – léninizim idiyisi we xitay milletchilik heriketliri bir gewdiliship, b d t  yaratqan we xitay  döletchilik idiyisi bilen qorallan’ghan bir ramka otturigha chiqti. bu ramka xitay bolmighan milletlerni assmilatsiye qilishni qanuniy asasqa ige qilghanidi. chünki b d t xitayni «CHINA»ning qanunluq igisi dep étirap qilish bilen, xitayning ichkiy siyasitini neziriyiwiy asas bilen teminlidi. derweqe, bu yerde xitay bilen birleshken döletler teshkilati hemkarliship, dunya jama’itining közidila uyghurlarning tarixiy we medeniyitini sistémiliq halda öchürüp tashlashqa bolidighan bir qurulmini  berpa qildi. 

uyghurlarning igilik hoquqi yaki dölet qurush salahiyitining yoqitilishi peqet xitaydiki ichkiy basturushiningla emes belki dunyawiy tallashning ortaq netijisidur. bundaq aqiwetni küchlük döletlertallighan we xelq’ara qanun’gha kirgüzüp qanunlashturghan. yeni bu yerde shu nerse éniqki, «yalta yighini» sowét ittipaqining pragmatizimni prinsipning ornigha dessitip, uyghurlarni jungxua min’goning bir qismigha aylandurushini keltürüp chiqarghan bolsa, b d t ning 2758-nomurluq qarari héchkimning xitayning zémin heqqige qayta so’al qoymasliqigha kapaletlik qildi. démek ular birlikte bir milletning zéminining dunya xeritisidin öchürülüp kétishige yol achidighan qanuniy we diplomatik shara’itlarni hazirlidi. 

bu tarix taki bügün’giche öz tesirini yoqatmighan bolup, öz nöwitide dawamliq halda xelq’ara jemi’iyetning uyghurlargha hésdashliq qilish we étirap qilishigha tesir körsetmekte. yeni, xelq’ara jemi’‍iyet igilik hoquqning özgermeslikini qobul qilghanda, süküt qilishnimu tertipni saqlashning bedili dep qobul qilghan bolidu. bügünki künde dunya uyghurlarni yadigha élish we tarixni eslesh bilenla cheklenmesliki kérek; téximu muhimi, dunya jama’iti özige shundaq so’al qoyushi lazim: biz qurup chiqqan bu xelq’ara jama’et sorunida, uyghurlar we ulargha oxshash xelqlerge orun qalduraliduqmu- yoq? 

obzordiki közqarash we nuqti’iynezerler «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.

asiye uyghur (Asiye Uyghur) «uyghur pochtisi» ning siyasiy témilar obzorchisi we analizchisi, shundaqla yazghuchi we musapirlarni qollash xizmetchisidur.